W Mysłowicach odbywa się wielki muzyczny Off Festival. W tym roku towarzyszy mu niezwykle interesująca wystawa prezentująca związki między muzyką, dźwiękiem a sztuką współczesną, polityką, zjawiskami niewytłumaczalnymi. O „Something Must Break” mówi Sebastian Cichocki, kurator trwającej tylko kilka dni wystawy:

O tytule:
Tytuł ukradłem z piosenki Joy Division. Jest ponury ale obiecujący – coś musi się rozpaść. Jest takie napięcie, że naprawdę coś musi pęknąć. A później wiadomo: przyjdzie nowe. Wydało mi się to atrakcyjnym mottem dla wystawy o flirtach sztuki współczesnej z muzyką popularną, ale i o doświadczeniu słuchania w ogóle.

O związkach między muzyką i polityką:
Muzyka, nawet tak z pozoru abstrakcyjna jak współczesna eksperymentalna muzyka elektroniczna, może być nośnikiem treści politycznych. Ciekawym przykładem są nowe prace, jakie przywozi do Mysłowic Anna Ostoya. Odnosi się ona do ikonicznej postaci amerykańskiego minimalizmu Donalda Judda. Artysta ten dążył do tego, by jego prace „milczały”, żeby niczego nie reprezentowały, odżegnywał się od ich jakichkolwiek politycznych implikacji. Ale z drugiej strony bardzo dużo pisał, miał ostre pióro i nie wahał się głośno manifestować swoich poglądów politycznych. Podczas wojny w Zatoce Perskiej, zagroził organizatorom wiedeńskiej wystawy „Architecture”, że wycofa swoje pracy jeśli natychmiast nie włączą do katalogu jego napisanego na szybko antywojennego manifestu. Annę zainspirował ten paradoks, więc postanowiła „udźwiękowić” minimalistyczne moduły Judda. Ręcznie skopiowana rzeźba (już nie pochodząca z fabrycznej taśmy, jak to było u Judda) staje się więc głośnikiem, transmiterem politycznych treści – tekstów artysty. Mówiąc o ideologicznych funkcjach dźwięku, warto też wspomnieć o naszym wspólnym znajomym, niezrównanym gospodarzu podczas eskapady do Izraela, jakim jest Eran Sachs (tekst o tym ukaże się w jednym z kolejnych nn6t – przyp. red.). Jak pamiętasz Eran to erudyta i oryginał, a do tego postać o ekstremalnych zamiłowaniach muzycznych, ale i mocno sprecyzowanych na lewo poglądach politycznych. Jest jedną z najbardziej aktywnych postaci radykalnej sceny noise’owej w Izraelu. Eran zaproponował instalację dźwiękową o „pogubieniu się”, nie dość, że po hebrajsku, do tego związaną ze ścieżką dźwiękową z „Twin Peaks”. U niego nawet sama emisja dźwięku w zamkniętym pomieszczeniu, jest tworzeniem opowieści o okupacji!

O wyborze miejsc:
Przyjemnością wpisaną w tego typu wystawy, jest potrzeba nieustannego przemieszczania się, spacerów, eksplorowania rzadko uczęszczanych zakamarków, ulic i podwórzy. Wybraliśmy kilka miejsc, rozrzuconych po mieście, nie zgłębiając zbytnio ich historii, nie wykonując żadnych badań terenowych, ani nie integrując się z sąsiadami. Posługiwaliśmy się przede wszystkim intuicją, oraz, wybacz to niefortunne określenie, aurą miejsc. Mamy więc do dyspozycji dwa kompletnie opuszczone i zaniedbane mieszkania, jeden nieczynny serwis RTV, podwórze z fontanną bez wody, jedną fasadę kamienicy na mural, salę wystawową w Miejskim Centrum Kultury zwaną przez nas „kanarkową” (kiedy Artur Rojek pierwszy raz pokazał mi to miejsce odbywała się tam wystawa kanarków, co uznałem za dobry znak) oraz dość demoniczny magazyn na ulicy Portowej. I właśnie z tym magazynem wiąże się pewna, trudna do zignorowania historia. Jak się dowiedzieliśmy przed wojną miejsce służyło jako restauracja marynarzy. Dodajmy – marynarzy śródlądowych, bo do najbliższego morza jest stąd w linii prostej kilkaset kilometrów. Miejsce to znajduje się nieopodal tzw. Trójkąta Trzech Cesarzy, gdzie stykały się granice trzech zaborów. Ów magazyn ma zdecydowanie mroczny charakter. Ostatecznie postanowiliśmy, że to dobre miejsce dla Huberta Czerepoka i Pawła Kulczyńskiego, którzy zajęli się, słynną pod koniec lat 70., historią opętania Anneliese Michel. Ta młoda Niemka przemawiała sześcioma głosami męskimi, które podawały się m.in. za Hitlera i Judasza. Zachowały się przerażające nagrania dźwiękowe egzorcyzmów, dokonywanych na biednej Anneliese. Nie wiem jaki jest związek tej historii z żeglugą śródlądową, ale może na tym etapie lepiej tego nie wiedzieć.

O dźwiękach, zjawiskach paranormalnych, duchach, etc.:
Oprócz projektu Huberta Czerepoka i Pawła Kulczyńskiego pojawia się na tej wystawie więcej wątków związanych z paranaukowymi, a nawet okultystycznymi funkcjami rejestracji dźwięku. Z tego powodu wystawa ta wydaje mi się nawet dość tajemnicza. Interesująca jest zwłaszcza praca szwedzkiego sound-artysty Erika Büngera, który sięgnął po najstarszy znany w historii zapis ludzkiego głosu. Pewien francuski wynalazca o nazwisku de Martinville skonstruował maszynę o nazwie fonoautograf, służącą do zapisywania dźwięku w postaci graficznego wykresu. Oczywiście proces odwrotny był niemożliwy i z gryzmoł maszyny nie dało się z powrotem uzyskać dźwięku. Rok temu odnaleziono taki zapis sprzed prawie 150 lat. Dopiero wiosną tego roku udało się odtworzyć nagranie z fonoautografu. Okazało się, że mała dziewczynka, śpiewa tam popularną francuską piosenkę ludową „Au clair de la lune”. Tekst tej piosenki jest dość niezwykły, zwłaszcza jeśli został odtworzony z kartki osmalonej lampą naftową (co dodatkowo deformuje nagranie) po półtorej wieku! Dotyczy trudności odnalezienia przedmiotów, które upuściło się na ziemię w ciemności. Nagranie mrozi krew w żyłach. Instalacja dźwiękowa Büngera oparta o to nagranie wpisana została w mysłowickie podwórze z nieczynną fontanną. Szumi zamiast wody. Praca ta nazywa się po prostu „Kołysanka”.
Dość niepokojąca jest też realizacja Leifa Elggrena – płyta CD, którą nagrał w oparciu o rycinę Claude’a Mellana z XVII wieku – to nietypowy wizerunek Chrystusa, składający się z pojedynczej linii. Leif postanowił ów portret udźwiękowić: powtórzył wzór na mosiężnej płytce i odtworzył za pomocą specjalnie skonstruowanego gramofonu. Uzyskał trzy różne utwory, wszystkie jednak to bardzo abstrakcyjny, mięsisty noise.

O wizycie króla:
Leif Elggren to postać niezwykle barwna i zasłużona dla skandynawskiej sceny konceptualnej i sound-artowej. Ten, prawie już 50-letni artysta ma na swoim koncie sporo płyt, monstrualnie rozciągniętych w czasie performansów, mnóstwo różnych edycji wydawniczych, był nawet kuratorem Pawilonu Krajów Nordyckich na Biennale Sztuki w Wenecji w 2001 roku. To z czego słynie chyba najbardziej państwo Elgaland-Vargaland, które założył wraz ze swoim przyjacielem Carlem von Hausswolffem. Leif piastuje w nim urząd króla. Elgaland-Vargaland posiada własny hymn, konstytucję, ministerstwa (w tym Ministerstwo Herezji, Niczego oraz Straconych Nadziei), rozbudowaną strukturę dworu (w tym specjalny urząd Polskiej Królowej) i liczne przedstawicielstwa dyplomatyczne. Na jego terytorium składają się różnego rodzaju ziemie niczyje, w tym także te odwiedza się za sprawą środków halucynogennych albo hipnozy. Przez całe pięć dni Jego Wysokość będzie przechadzać się po polskiej ziemi. Król Leif wygłosi również wykład, który będzie jednocześnie koncertem. A może i ogłosi jakiś specjalny dekret lub orędzie.

O niespodziewanych artystach:
Nie wszyscy artyści zaproszeni do wystawy związani są jednoznacznie z muzyką, sztuką dźwięku etc. Interesował mnie moment, w którym z jakiegoś powodu artysta wizualny używa dźwięku jako surowca, albo kiedy dźwięk jest efektem ubocznym jego pracy. Tak jest np. w przypadku słuchowiska Artura Żmijewskiego „Sonety Wiliama Szekspira”, mało znanej w Polsce realizacji, jaka powstała z okazji wystawy artysty w Centrum Sztuki Współczesnej w Bretanii. Na płycie CD znajdują się sonety Szekspira czytane przez aktora Wojciecha Królikiewicza, który cierpi na pląsawicę. Jego głos pęka, rozpada się na kawałki – porażające bardzo muzyczne słuchowisko! Jest tam taki ważny moment, kiedy aktor wypowiada zdanie: „Oko i serce w zatarg śmiertelny się wdały”.
Zaskakująca może też wydawać się obecność na wystawie prac nestora polskiej „archeologii fotografii” Jerzego Lewczyńskiego. Pokazujemy „Negatywy znalezione w Nowym Jorku” z 1979 roku – odnalezione gdzieś na tyłach jednego broadwayowskich teatrów anonimowe zdjęcia ze zlikwidowanej komuny hippisowskiej. Bardzo muzyczne, niezwykle erotyczne, perwersyjne kadry. Nie wiemy kim byli ci ludzie, co robią dzisiaj, czy w ogóle żyją. Stach Ruksza, który pracuje dużo z Lewczyńskim usłyszał od tego, 84-letniego starszego pana: „Coraz bardziej czuję klimat tych zdjęć”. Uznaliśmy je za perfekcyjne prace z wątku „subkulturowego”, mocno obecnego na wystawie. Bo przecież bez muzyki nie ma subkultur. To jasne przełożenie. Stąd też obecność wątków death-metalowych, satanistycznych na wystawie, np. na „Obrazach malowanych smołą” Adama Witkowskiego.

O dodatkowej przestrzeni:
Dodatkową przestrzenią wystawienniczą jest radio. Całkowicie pełnoprawną. Zaprosiłem Radio Simulator, które reprezentować będą wspomniany Adam Witkowski i Jacek Skolimowski. Ich zadanie to rejestracja, archiwizacja i udostępnianie prac audio, nagrań terenowych i wywiadów. W ten sposób wystawa zyska nowy wymiar: bazy podcastów, które będą dostępne na stronie internetowej radia. Podczas wystawy Adam i Jacek będą rezydować w Przewiązce, prawdziwym symbolu architektonicznym Mysłowic. Kiedyś łączyła biuro emigracyjne z dworcem kolejowym. Piękny obiekt architektoniczny, szacowny, ma 101 lat.

O ścieżce dźwiękowej:
Dla kilku artystów biorących udział w wystawie, szczególnie tych zajmujących się filmami, niezwykle istotna jest kwestia ścieżki dźwiękowej – w przerysowany, albo skrajnie uproszczony sposób naśladują oni kinematograficzne sztuczki, jak za pomocą dźwięku wywołać u widza poczucie wzniosłości, strachu, wzruszenia. Islandzka artystka Erla Haraldsdottir w swojej animacji sięgnęła po kompozycję Erika Satie „No. 1, Gnossiennes”. To jeden z tych utworów, które wyciskają łzy z oczu widza, choćby na ekranie nie działo się nic specjalnie dramatycznego. Wystarczą dwie narysowane kreski na ekranie, a my już po kilku fortepianowych dźwiękach, wiemy, że to opowieść o stracie! Taki prosty trik. Z kolei Johanna Billing w swojej dość znanej pracy „Magical World” pracowała z gromadką dzieciaków z domu kultury na przedmieściach Zagrzebia, które wykonują utwór czarnoskórego pieśniarza Sidneya Barnesa. Efekt jest przejmujący, i do tego od razu polityczny, bo niby o jakim magicznym świecie śnią te dzieciaki z bałkańskich przedmieść? Widziałem tą pracę pierwszy raz w jakimś dusznym magazynie, podczas biennale sztuki w Stambule, obejrzałem film trzy razy z rzędu, a ta piosenka po prostu zamieszkała w mojej głowie. Dostarcza jakiejś dziwnej, patetycznej przyjemności. Trochę kłopotliwej. Jeśli jesteśmy już przy ścieżce dźwiękowej, to warto jeszcze wspomnieć o pracy Ani Molskiej „Jesus Loves Me”. To starsza praca Ani, jeszcze z czasów studiów u profesora Kowalskiego, jest bardzo prostym zabiegiem na znanym utworze Cocorosie, ma dla mnie w sobie coś zarówno demonicznego, jak i słodko-infantylizującego. Taki szkic do teledysku. Poza tym prace w przestrzeni miejskiej: Erik Bünger czy Eran Sachs, to jest dopiero działanie z soundtrackiem, bezpośrednio nałożone na niespodziewanie toczącą się, improwizowaną fabułę. Tutaj filmem jest samo leniwie toczące się życie miasta.

O publiczności:
Pytałaś czy to nie jest zbyt poważna propozycja dla zrelaksowanej publiczności festiwalowej. Nie myślałem o tym w takich kategoriach. Myślę, że jest to propozycja dość przystępna, miejscami nawet atrakcyjna i wciągająca. Choćby przypadkowy widz, wymęczony koncertami i używkami, odbierał je na bardzo bazowym formalnym poziomie, to i tak ma szansę na ciekawe przygody.
Liczę na publiczność festiwalową, ale i tzw. art-turystów. Mamy kompletnie martwy sezon wystawienniczy, a powiązanie wyjazdu na egzotyczne, postindustrialne południowe rubieże Polski z dobrym festiwalem muzycznym i wystawą rozrzuconą po małym, specyficznie urokliwym mieście, wydaje mi się dobrą propozycją. Przypominam sobie jak kilka lat temu z Fundacją Galerii Foksal, organizowaliśmy wystawy w ramach festiwalu Era Nowe Horyzonty w Cieszynie. To był bardzo inspirujący czas.

O czym nie jest ta wystawa?:
Razem z moimi niegdysiejszymi współpracownikami z Kroniki (chyba warto podkreślić, że to chyba ostatni projekt na Śląsku realizowany w tym trio, chociaż czas pokaże): Izą i Stachem ,nastawiliśmy się raczej sceptycznie do wszelkiego rodzaju wystaw odnoszących się do konkretnego miasta, jego specyfiki, lokalności etc. Nie chcieliśmy bawić się w quasi-antropologów czy quasi-etnografów. Bardzo powszechne dziś podejście kolonialne (hej autochtoni! pokażemy wam jak wygląda sztuka współczesna!), chcieliśmy zastąpić czymś mniej inwazyjnym, ale za to hojnym, taką serią ćwiczeń na ścieżce dźwiękowej miasta. Chodziło o podbicie soundtracku Mysłowic. A więc jest to wystawa o słuchaniu i słyszeniu. A jeśli o słyszeniu, to także o dźwiękach, które docierają do nas bez naszej intencji.
Z pewnością nie jest to też wystawa spektakularna, w sensie technicznym raczej oparliśmy się na prostych tymczasowych rozwiązaniach, dostosowując się do bardzo ulotnego charakteru tego projektu.

O obrazie na ścianie:
Stało się już tradycją, że podczas Off Festivalu powstaje nowy mural. Zeszłego roku na dużej ścianie naprzeciwko mysłowickiego więzienia powstała praca Edwarda Dwurnika. Podczas „Something Must Break” zaprosiliśmy artystę, dla którego dźwięk i muzyka ma kolosalne znaczenie: Wilhelma Sasnala. Wilhelm kręci filmy o bardzo teledyskowym charakterze, maluje obrazy inspirowane muzyką (np. portrety muzyków żydowskiego pochodzenia, publiczność koncertową, sylwetkę Kim Kordon z Sonic Youth), projektuje okładki płyt, współpracuje z grupą 19 Wiosen, w ogóle słucha bardzo muzyki i mocno go ona inspiruje. Kiedyś Wilhelm powiedział mi w wywiadzie, że jego zdaniem sztuka nie dostarcza tak mocnych wzruszeń, jakie może wywoływać muzyka, i że działa ona w sposób „rozwalający trzewia”. Mural, który powstanie w Mysłowicach jest prosty i bardzo mocny. Kojarzy się ze szkołą ilustracji książkowej sprzed kilku dekad – prosty rysunek, zgaszone kolory, obraz który działa też jako tekst. Wydaje mi się bardzo prostą metaforyczną ilustracją całego procesu de-industrializacji na Górnym Śląsku, wzrostu i obumierania. Takiego płodozmianu. Gdyby utwór „Something Must Break” wydać na osobnym winylowym singlu powinien mieć właśnie taką okładkę. Nie mówiąc już o tym, że wyłaniające się z muralu „MY” to pierwsza sylaba nazwy miasta.

<<<Anne Julie Raccoursier: Noodling
<<<Paweł Książek, z serii De stijl vs. Black metal
<<<Erla S Haraldsdoottir: Sad with Satie

-----------------------

„Something Must Break” to tytuł i motto dla międzynarodowej wystawy w przestrzeni miejskiej Mysłowic, towarzyszącej tegorocznej trzeciej już edycji muzycznego Off Festivalu. Wystawa oparta jest na śledzeniu związków między sztuką współczesną a muzyką i dźwiękiem oraz politycznych, emocjonalnych i (sub)kulturotwórczych konsekwencji tego typu zależności. Zagadnienia poruszane przez zaproszonych artystów to m.in. manipulacyjna rola ścieżki dźwiękowej (Erla S. Haraldsdottir, Anna Molska, Johanna Billing czy Wilhelm Sasnal), estetyka subkultur (Jerzy Lewczyński, Anne-Julie Raccoursier, Paweł Książek), czy paranaukowe, a nawet okultystyczne funkcje rejestracji dźwięku (Leif Elggren, Paweł Kulczyński & Hubert Czerepok, Erik Bünger).
Prezentowane prace dają możliwość obserwacji jak duży wpływ mają muzyczne rewolty, przetaczające się od kilku dekad przez kluby i sale koncertowe, na profilowanie i funkcjonowanie progresywnych instytucji sztuki, a także na indywidualne strategie artystyczne. Nicolas Bourriaud wskazuje wprost na istnienie „bliźniaczych figur” DJ-a i współczesnego artysty wizualnego, których praktyka polega na selekcji „kulturowych obiektów” i umiejscawianiu ich w nowych konfiguracjach. W obu obszarach, zarówno muzyki, jak i sztuk wizualnych, istotna jest problematyka kwestionowanego autorstwa, działań kolektywnych, sięganie do archiwów, żonglowanie stylistykami, tworzenie nowych konfiguracji z wcześniej dostępnych elementów.
Wystawa została rozrzucona po mieście – znajduje się w opuszczonych mieszkaniach i sklepie RTV w okolicach Rynku, na podwórzach, w magazynie przy ulicy Portowej, Miejskim Centrum Kultury oraz Przewiązce – jednym z architektonicznych symboli miasta. To właśnie tam ulokowało się Radio Simulator (platforma artystyczna zainicjowana w 2006 roku przez artystów i dziennikarzy muzycznych z Niemiec oraz Polski) prowadzona przez Adama Witkowskiego i Jacka Skolimowskiego. Internetowa stacja radiowa wykorzystana jest jako pełnoprawna przestrzeń ekspozycyjna.

Artyści biorący udział w „Something Must Break”: Johanna Billing, Erik Bünger, The Complainer & The Complainers & Bartek Kujawski/8 rolek, Hubert Czerepok & Paweł Kulczyński, Leif Elggren, Erla S. Haraldsdottir , Łukasz Jastrubczak, Paweł Książek, Jerzy Lewczyński, Anna Molska, Anna Ostoya, Anne-Julie Raccoursier, Eran Sachs, Wilhelm Sasnal, Anna Witkowska & Adam Witkowski, Anna Zaradny, Artur Żmijewski + Radio Simulator (feat. Adam Witkowski & Jacek Skolimowski)

Czas: 8-10.08.2008
Miejsce: Mysłowice