O tym do czego może przydać się koniec, jak inspirująca są chaos i nicość, a także o tym jak zachować swoją wolność z AGNIESZKĄ BRZEŻAŃSKĄ rozmawia Marta Tychmanowicz

Agnieszka Brzeżańska (ur.1972) studiowała w ASP w Gdańsku, ASP w Warszawie oraz w Tokyo National University of Fine Arts and Music. Mieszka i pracuje w Warszawie, której poświęciła projekt prezentowany w 2006 r. Kordegardzie : „Warszawa dla amatorów”. Zaprosiła do niego znakomitego rysownika Marka Raczkowskiego, a także muzyka Jacka Sienkiewicza, czego efektem jest bardzo dziwna płyta winylowa.

Jak odczuwasz Warszawę, co w niej lubisz a czego nie, co Cię inspiruje a co Cię w tym mieście drażni?
Tak, urodziłam się w Gdańsku, ale nie mieszkałam tam zbyt długo – bardzo często się przeprowadzaliśmy... Szczerze mówiąc jest mi to obojętne, w ogóle nie zależy mi na miastach ani na krajach, nie specjalnie mam korzenie i nie mogę powiedzieć, że jestem skądkolwiek, oprócz tego, że jestem z Polski. Obchodzi mnie percepcja i to jak postrzegamy rzeczywistość i rzeczywistość jako taka. A to gdzie ta rzeczywistość się rozgrywa jest dość drugorzędne. Warszawa jednak jest o tyle ciekawa, że ma w sobie dużo chaotycznych warstw, które w jakiś sposób wyrażają chaos kulturowo-poznawczy, który wszyscy Polacy mają w sobie. Więc o tyle jest miastem ciekawym do analizy. A Warszawa jako taka interesuje mnie tak jak każde inne miasto.
 
Czy ten chaos jest dla Ciebie inspirujący?
Wchłaniam wszystko co jest, i jak jestem tu to rezonuję z tym, co mnie otacza. To, co ma wpływ na moje życie jest na poziomie mojego doświadczania, a nie na poziomie zewnętrznych zdarzeń. Czyli trochę tak, trochę jest inspirujący, ale nie w sposób taki, że jestem w stanie to precyzyjnie wyśledzić. Przeżywam Warszawę i mam jakieś przemyślenia na jej temat ale jest to drugorzędne w stosunku do tego, co mnie interesuje w rzeczywistości i sposobów jej poznawania.
W każdym razie uważam, że Warszawa ma większy margines wolności niż inne miasta, bo nie jest tak zdefiniowana i można ją zdefiniować samemu. Nie ma urody, która się narzuca, więc tą urodę trzeba sobie albo znaleźć albo wymyślić. Z tego powodu jest ciekawszym miastem niż inne, które są bardziej uporządkowane i bardziej uwodzą.

Na wystawie w Kordegardzie pokazałaś część, zapewne niewielką, zdjęć, które zrobiłaś.
Wybrałam z bardzo dużego archiwum około 50 zdjęć, tyle miało sens w tej przestrzeni. Pokazałam je jako kalkomanie na ścianach.

Robisz zdjęcia aparatem cyfrowym, masz jak rozumiem podejście nieartystyczne...
Uważam, że podchodzenie z pietyzmem do materii i do formy wcale nie jest zabiegiem artystycznym. To jest część świata reklamy, produkcji i komercji, gdzie liczy się doskonałość techniczna. A obszar sztuki jest bliższy poezji, filozofii, wolności i nie ma sensu – bez większej potrzeby –poświęcać technice zbyt wielkiej uwagi.
(...)
Jakie znaczenie dla wystawy miał film, w którym znany rysownik Marek Raczkowski, oprowadza po mieście w sposób niekonwencjonalny, zwracając uwagę na pomijane szczegóły, ale w sposób bardzo amatorski, bez przygotowania...
Sposób amatorski? To w końcu „Warszawa dla amatorów”. Pamiętajmy, że to słowo ma dwa znaczenia! Oprowadzanie w takiej, a nie innej formie, wymyśliliśmy razem i jego uwagi wydają mi się adekwatne do zdjęć, których użyłam. Przedstawia następną historię, która polega na zauważaniu drobnych rzeczy i składaniu ich razem w całość, która jest na granicy poezji. Ważną częścią wystawy jest też muzyka Marka wyedytowana przez Jacka Sienkiewicza, wydana już na płycie (do kupienia w Zachęcie, wydana przez Recognition www.recognition.pl)

Ale on był merytorycznie nieprzygotowany, popełniał błędy i nie można się było od niego niczego dowiedzieć!
Ale wcale nie chodziło o to, żeby się czegoś dowiedzieć, bo poznawanie rzeczywistości nie polega na podawaniu zbioru faktów tylko na zastanawianiu się, badaniu; on się tam cały czas zastanawia...

Brakuje Ci w Warszawie sztuki na ulicy, takiej którą wszyscy widzą? Już sama nie wiem może ona w ogóle nie jest potrzebna...
Sztuka publiczna jest bardzo potrzebna, już nawet z samych praktycznych punktów widzenia: dzieci się bawią w ich otoczeniu i przyswajają sztukę, może stanowić punkt orientacyjny ... To jest bardzo potrzebne dla miejskiego pejzażu. Kiedyś się bardzo interesowałam urbanistyką i robiłam sporo projektów w mieście, ale w końcu przestało mnie to interesować. Ale wciąż uważam to za bardzo ważne, pożyteczne i konieczne, chociaż nie wiem czy akurat mi tego potrzeba.

Jakiś czas temu byłaś na stypendium w Tokio. Jak reagujesz na tłum? Jak go odczuwasz?
W Tokio mieszkałam nawet koło stacji, która jest największa na świecie jeśli chodzi o przepustowość, ale nie odczuwałam tego opresyjnie ponieważ byłam po prostu wyższa… Natomiast rzeczywiście nie jestem w stanie uczestniczyć w działaniach społecznych gdzie jest tłum. Mam silną klaustrofobię. Nie jestem w stanie wejść w tłum.

No, ale w Japonii to chyba było nieuniknione?
No, ale tam byłam wyższa o głowę i miałam zupełnie inny punkt widzenia! Jak muszę gdzieś wyjść w miejsce publiczne, to zakładam najwyższe możliwie obcasy i czuję się lepiej, mogę widzieć i nie czuję się aż tak uwięziona.

W jaki sposób ta japońska rzeczywistość wpłynęła na Ciebie? Jak możesz ją scharakteryzować? Czy coś to zmieniło w Tobie?
To było tak dawno temu, że to już tylko wspomnienie. Japonia była potrzebnym mi doświadczeniem, żeby się zresetować, żeby nie mówić po polsku, żeby nie mieć nawykowych punktów odniesienia, żeby maksymalnie wyczyścić sobie pamięć z różnych złogów i niepotrzebnych przyzwyczajeń.

Wystawa Freedoom została określona jako nawiązująca do zła, końca świata, przedstawiająca wizje apokaliptyczne, a Double Hapiness była o iluminacji w sensie pozytywnym. Zastanawiałam się nad wspólnym mianownikiem dla tych dwóch kierunków.
Taki taoistyczny – noc i dzień, światło i ciemność. Jedno się przemienia w drugie i jedno bez drugiego nie istnieje

Czy cały czas czujesz takie pesymistyczne, apokaliptyczne inspiracje jak we Freedoom?
Ale to nie było w ogóle pesymistyczne. To był projekt dla instytutu naukowego. Nauka nie zajmuje się pesymizmem czy optymizmem tylko badaniem rzeczywistości.

Nauka może nie, ale Ciebie naukowe podejście nie musi dotyczyć.
Nie musi, ale może. Ja zawsze chciałam być naukowcem, ale wybrałam sztukę, bo tak też mogę się tym zajmować, ale też wszystkim innym... Instytut był poświęcony przybliżaniu światu nienaukowemu odkryć naukowych. To było postawienie pytania, które mnie interesowało. Mam silne poczucie schyłkowości naszego świata. Jak dwa lata temu zrobiłam ten projekt i mówiłam o nim, to każdy się dziwił po co i dlaczego, a teraz wszyscy są dużo bardziej świadomi pewnych problemów, że mamy zmiany klimatyczne, że ropa się kończy i że to się dzieje naprawdę...

Koniec inspiruje Cię jako kres czegoś czy jako przemiana w nową wartość?
Wydaje mi się, że jedno przemienia się w drugie, ale równocześnie coś się kończy a coś się zaczyna. A nasza cywilizacja jest samobójcza.

A jaki sens ma koncentrowanie się na końcu? Czy nie lepiej skupić się na codzienności?
Zadając sobie takie pytanie nie chodzi o koncentrację na końcu tylko o uświadomienie sobie tego co jest, pamiętając o tym, jakie to wyjątkowe i krótkotrwałe. I przeżycie tego wtedy, kiedy się pojawia. Jeśli żyje się głównie przeszłością i planami na przyszłość (dotyczy to tzw. codziennego życia), to żyje się w sposób nieadekwatny do rzeczywistości.
To jest takie samo pytanie jak to, czy myślimy o śmierci. Nasza cywilizacja żyje tak, jakby była nieśmiertelna chociaż doskonale wiemy, że tak nie jest. A jednak nasze wybory są najczęściej motywowane lękiem przed unicestwieniem, zmianą, czyli przed śmiercią. I to tym lękom oddajemy siebie, to ogromna strata. Tak nie musi być. I w jakiś sposób wzięcie na poważnie śmierci, nicości pomaga w uwolnieniu się…

O czym dokładnie był Twój wykład?
O nicości i jak bardzo jest to przydatny filozoficznie punkt odniesienia.

Czy nicość będzie tematem Twoich następnych prac?
Ja już zrobiłam kilka prac o nicości. Na przykład na wystawę „Pod flagą biało-czerwoną“ do Zachęty pracę „Pustka i nic świętego” – o Polsce, na wystawę w Broadway 1602 – „Is nothing not enough?". W CSW na wystawie Nowi Dokumentaliści była moja praca „Impossible is nothing” zrobiona na ostatnie Triennale w Turynie.

W jaki sposób pracujesz?
Mam taką metodę pracy, że nic nie robię. Nie robię żadnych interwencji, nic nie wymyślam. Jedyne co robię to edytuję materiał, który znalazłam (albo który mnie znalazł) w ten czy inny sposób i nadaję mu kształt. Próbuję znaleźć najklarowniejszy wątek i rozwinąć go tak, aby był jak najbardziej czytelny. Staram się nie mieć żadnych założeń i nic nie wymyślać. Ja bardzo nie lubię dizajnu, dizajnerskiego podejścia do sztuki. Nie lubię wymyślania, lubię rzeczywistość w jej nieskończonej postaci. Im bardziej różnorodne ma się punkty odniesienia, im bardziej szczerze się jej doświadcza, tym się więcej widzi. I nie wymyśli się niczego lepszego niż rzeczywistość.

Czyli Twoja kreacja polega na wyborze tych wycinków rzeczywistości?
Tak.

A w jaki sposób praca „Impossible is nothing” pokazana w CSW, to wyświetlanie następujących szybko po sobie zdjęć, była o nicości?
Ta praca była zrobiona na wystawę „Pantagruel syndrom” i jest interpretacją książki Rabelais’ego „Gargantua i Pantagruel”. To jest historia o poszerzaniu granicy wiedzy przez podróże oraz przez dosłowne i przenośne pożeranie świata. Czyli dokładnie o tym, co robi nasza cywilizacja. Ale również jest to historia o poszukiwaniu wiedzy i odpowiedzi, a w przypadku tej książki poszukiwanie gigantycznej, świętej butli, która zna odpowiedzi na wszystkie pytania. Więc cały ten slajdszoł jest moją wersją Pantagruela, takiej współczesnej konsumpcji rzeczywistości, nadprodukcji znaczeń, które się wzajemnie pożerają i unicestwiają. Mamy różne, nakładające się znaczenia, z których każde jest obciążone innymi kontekstami. Jeśli one przekroczą pewną ilość krytyczną, to nasz mózg nie jest w stanie tego przetwarzać i nagle wszystko się wyzerowuje, neutralizuje. I taki moment nakładania się wielu silnych przekazów też bardzo mnie interesuje.

Czyli stąd ta masa fotografii... Żadnej nie mogłam zapamiętać, ani się przyjrzeć, bo zaraz była kolejna. Czyli mówisz tam o konsumpcji i nadprodukcji. Dostrzegasz ją. A co z tego dla Ciebie wynika? Co powinno wyniknąć dla mnie jako odbiorcy? Jak sobie z tą nadprodukcją poradzić?
Długo trwało wyśledzenie takiej prędkości zmiany zdjęcia, która byłaby szybka, ale ciągle czytelna. Jest to trochę inne w przypadku różnych ludzi. Starsi ludzie nienawykli do nowoczesnego montażu nie są w stanie śledzić akcji filmu, który dla młodszych jest pełen dłużyzn... Jednak żyjemy w czasach wielkiego nasycenia wizualnymi przekazami, w których szybki montaż jest częstym zabiegiem i kiedy „attention span” jest coraz krótszy. Więc wydaje się, że w tym konkretnym wypadku prędkość jest właściwa.
Natomiast nie uważam, żeby moją rolą było udzielanie odpowiedzi na pytania, wolę je zadawać i stwarzać pretekst do ich doświadczania i analizowania. Odpowiedzi udzielić każdy musi sam dla siebie.

Powiedziałaś w jednym z wywiadów, że: odkąd pamiętam, gdy wracam do domu nie wiem czy go zastanę na miejscu, nie wiem czy nie zniknie, żyję ze świadomością bezwzględnej tymczasowości wszystkiego. Czyli to jest taka myśl, która towarzyszy Ci od zawsze? W jaki sposób to się przenosi na Twoje prace?
To się przenosi bardzo konkretnie na myślenie, że życie w przeszłości czy przyszłości nie bardzo ma sens. Przeszłości już nie ma, przyszłość nie wiadomo jaka będzie. My jesteśmy obciążeni polską historią i to się zdarzyło w każdej prawie rodzinie, że był dom i nie ma domu, była rodzina, nie ma rodziny. Więc jak żyć w takiej rzeczywistości? Tylko w zgodzie z sobą samym i tylko tu i teraz. I razem ze wszyskimi.

Czy w takiej masowości i profuzji wszystkiego forma fotografii, którą się posługujesz pozwala na dotarcie z przekazem do kogokolwiek?
Istnieją przecież bardzo konkretne kanały dotarcia, czyli galerie z całym ich kontekstem. Jest to bardzo sprawnie funkcjonująca platforma osadzona w naszej tradycji, istniejąca właśnie po to.

Ale mimo to, te same osoby – fakt może bardziej wrażliwe i nastawione na odbiór – ale w równym stopniu bombardowane innymi przekazami płynącymi z mediów, prasy itd., osaczone informacją, z której trzeba coś wybrać, zapędzone...
Hmm... biedactwa.

A w jaki sposób można przebić się przez fasadę i ułudę pewnych znaczeń, które serwuje nam na przykład reklama? W jaki sposób można dotrzeć do prawdy i nie zatracić siebie? Myślę tu o Twoich pracach z „Double Happiness”, gdzie posługując się reklamą właśnie, dostrzegłaś tam mistykę. Czy to jest Twój sposób na rzeczywistość?
Rzeczywiście wymyśliłam taki sposób i on jest skuteczny. Nie można pozwalać aby to, na co patrzymy zawsze narzucało nam znaczenia tylko samemu je tworzyć. Dzieci tak robią.

Czyli znajdujesz to, co chcesz.
Wtedy można zachować swoją wolność. Ale do tego rzeczywiście trzeba pracy nad sobą i siły wewnętrznej. Trzeba też odrzucić chciwość, fałszywe pożądania, kłamstwa, samolubność oraz uważnie przyglądać sie wszystkiemu, nie osądzać... Ciągle kwestionować, sprawdzać co jest, dlaczego i po co. Nie winić innych za swoje życie. Być wdzięcznym…

To jest bardzo trudne, wymaga dużej dyscypliny. Czy Tobie się to udaje?
Czasami...

Co można zrobić, żeby osiągnąć taki stan?
Wydaje mi się, że najważniejsza jest koncentracja. Na przykład każdy sport do tego prowadzi. Jak spotkasz mistrza w jakimkolwiek sporcie to on Ci powie, że stan w jakim jest mistrzem to jest absolutna pustka. Czyli, że musisz być totalnie tu i teraz, nie możesz się rozpraszać żadną inną myślą, bo zrobisz jakiś błąd. Oczywiscie zależy to od regularnego treningu… To samo dotyczy czegokolwiek, co się robi.
(…)

A jeśli chodzi o sprawy bieżące to co sądzisz o kandydaturze Marka Raczkowskiego na prezydenta Warszawy? Wesprzesz go swoim głosem? No i jak oceniasz proces wokół kup (Raczkowski zażartował na antenie radia TOK FM, że z Agnieszką wetknęli 70 malutkich flag polskich w psie kupy. Kilku oburzonych słuchaczy zgłosiło ten fakt prokuraturze. W efekcie Marek Raczkowski był całkiem serio przesłuchiwany przez prokuraturę, a Zieloni chcieli by kandydował na prezydenta stolicy – przyp. nn6t)?
Pierwsze pytanie – to jest żart… A ja jestem szefem sztabu wyborczego, hehe. O kupach – to wszystko jest niezwykle absurdalnie zabawne, ale w obecnej sytuacji odmawiam odpowiedzi. Nie lubię skupiać na sobie zbyt wiele uwagi…

Rozmawiała Marta Tychmanowicz
Warszawa, 2 września 2006
---------------------------------------------------
Wybrane wystawy indywidualne:
2006 „Warszawa dla amatorów”, Kordegarda, Warszawa
„Odwrotnie niż odwrotnie (i znów odwrotnie)”, CSW Warszawa
2005 “Is Nothing not Enough?”, Broadway 1602, Nowy Jork
„Dharma TV“, Künstlerhaus Buchsenhausen, Innsbruck
”Free Doom”, CSW Warszawa

Wybrane wystawy zbiorowe:
2006 „Nowi Dokumentaliści”, CSW, Warszawa
“Take one”, Museum of Fine Arts, Houston, Texas
“All Dressed up with Nowhere to Go”, Sorcha Dallas, Glasgow
2005 “The Pantagruel Syndrome”, Triennale w Turynie
„Sicht der Dinge. Positionen Aktueller Kunst in Polen (Ogląd rzeczy. Pozycje sztuki współczesnej w Polsce)”, Kunstforum Ostdeutsche Galerie, Ratyzbona
„Exile: New York is a Good hotel” Broadway 1602, Nowy Jork
2004 „Pod flagą biało-czerwoną. Nowa sztuka z Polski”, Zachęta Warszawa i NCCA Moskwa