„POPamiętane” (słowo/obraz terytoria, 2006), leksykon zjawisk współczesnych, powstał z fascynacji popkulturą i jej zdolnością wpływania na świat. Kultura popularna, której celem jest przeżywanie, a nie interpretowanie, nie jest zwykle poddawana refleksji przez jej użytkowników. Nie próbują nawet dociekać, dlaczego ulegają galopującym modom. Działają i przeżywają, uzasadnienia pozostawiając innym. Takim jak MAREK KRAJEWSKI.

Hasła twojego leksykonu nie opisują jedynie zjawisk (przykładowe hasła: „blogi, buty, dbanie, depilacja, duperele, dotyk, flash mob, formatowanie przeżyć, i chuj, jackass, nuda, opalanie, piłka beckhama i pierś Janet Jackson, śmierdziele, torturowani Irakijczycy, Waldemar Milewicz, telematerialność”), a stają się pretekstem do ujawnienia mechanizmów rządzących dziś światem.
Przedmiot, zdarzenie, gwiazda, utwór, muzyczny są rzeczywiście tylko punktem wyjścia do opowiedzenia czegoś więcej. Obserwując te małe i pozornie nieistotne, rzeczy doszedłem do wniosku, że w nich zawiera się tak naprawdę istota tego wszystkiego co dziś się dzieje, że w drobiazgu można odkryć pewne prawidłowości. Te drobne rzeczy medialne, „dbanie”, „depilacja”, działają jak katalizator, który uruchamia proces myślenia nie o nich, ale przekształca je w metaforę, staje się punktem wyjścia do przemyślenia szerszego kontekstu, w którym te obiekty się pojawiają.

Tak jak wszechobecne, co sobie uświadomiłam po lekturze twojej książki, „dbanie”. Zjawiska do tej pory niezauważane, błahe, nieważne pozornie, dostrzegasz, opisujesz i okazuje się, że są szalenie ważne dla charakterystyki czasów w których żyjemy.
No tak, to dbanie to jest przejaw kompletnej kontroli jaką chcemy sprawować nad otoczeniem i to rzeczywiście dawniej dotyczyło tylko przedmiotów, o które dbamy, a dziś dotyczy ciała i wszystkiego innego. Dbanie nie wynika więc z tego, że chcemy ładnie wyglądać, ale raczej z tego, że chcemy być podmiotami.

A jak zacząłeś pisać tę książkę? Czy prowadziłeś jakieś badania, czy raczej pamiętnik?
Na początku były to systematycznie robione notatki, właściwie codziennie coś sobie pisałem. To nie miała być książka. Były to takie zapiski, które miały być punktem wyjścia do innych tekstów.
Kiedy się ich sporo już uzbierało, uporządkowałem je alfabetycznie, co jest o tyle istotne, że mogą mi powiedzieć, że nie ma innej hierarchii wartości tych zjawisk, nie wiadomo jak je uporządkować. Forma słownika jest więc ironicznym odniesieniem się do prób systematyzowania wiedzy, a z drugiej strony wskazuje na to, że te zjawiska w nim opisywane są z pewnej perspektywy równoważne – te najbardziej dramatyczne, w których są ofiary śmiertelne i te, które dotyczą na przykład depilowania. Ta perspektywa to spojrzenie nadawców, mediów i producentów dóbr kulturowych.

„POPamiętane” to kopalnia wiedzy o przestrzeni wspólnej, w której się umieszczamy, lub jesteśmy umieszczani, o zasadach tej konwencji które przyjmujemy dla przestrzeni wspólnych, takich jak przestrzeń konsumpcyjna. Twoja książka jest otwieraniem oczu. Czy taka była twoja intencja?
Zamiar był skromniejszy. Tu nie ma żadnej wyraźnej linii światopoglądowej czy ideologicznej, nie ma tu żadnego namawiania na jakiś sposób interpretowania zjawisk, ale raczej wskazanie, że jest możliwość pewnej interpretacji. Jest więc próba udowodnienia, że nie muszę żyć w świecie zaprojektowanym przez kogoś innego i nie mieć na jego temat zdania, nie muszę żyć w takiej przestrzeni, w której ktoś za mnie dokonał wyboru. Że jest możliwość intelektualnej samoobrony.
Słowo dizajn jest bardzo szerokim pojęciem i nie odnosi się tylko do projektowania przedmiotu, bo przecież projektując przedmioty projektuje się zachowania, odczucia, doznania, projektujemy pewną wizję rzeczywistości. Wydaje mi się, że to jest potrzebne, żeby świadomie żyć, dokonywać świadomych wyborów.

Jesteś socjologiem, badasz społeczeństwo, jaka jest zdolność społeczeństw do podejmowania wysiłku osiągania takiej świadomości? Czy nie jest odwrotnie, czy nie jest raczej tak, że wygodniej jest jej nie mieć?
Na pewno wygodniej- głupcy są zazwyczaj szczęśliwi. Wytwarzaniu świadomości, a raczej samoświadomości sprzyja z pewnością, choć nie jest to warunek konieczny, przekroczenie takiego poziomu życia, przy którym nie zastanawiasz się tylko jak przetrwać kolejny dzień.. To brzmi strasznie, ja wiem, ale zależność tę doskonale widać na przykładzie funkcjonowania zachodniego rynku konsumenckiego. Dopiero, kiedy zaspokajam swoje podstawowe potrzeby, zaczynam się zastanawiać w jaki sposób produkt, który konsumuję, został wytworzony. Zaczyna mi zależeć nie tylko na poziomie, ale i na jakości życia. Paradoksalnie to jest taka bariera, która w polskim kontekście powstrzymuje przed krytycznym nastawieniem wobec rzeczywistości. Polacy są zbyt praktyczni i pragmatyczni, by być refleksyjni, a są praktyczni i pragmatyczni, bo ciągle borykają się z bardzo podstawowymi problemami, które rodzi codzienne zmaganie z rzeczywistością.

Czy istnieje jakiś model zachowywania się społeczeństw w momencie kryzysu tożsamości, kryzysu wartości?
Wydaje mi się, że istnieje, a jego istotę stanowi ucieczka w małą wspólnotę. Dla przykładu w polskim kontekście od dziesięcioleci najważniejszą, deklarowaną w sondażach wartością jest rodzina. Dużo rzadziej pyta się o to, co to właściwie znaczy i dlaczego jest tą najważniejszą wartością. Współcześnie, tak od polowy lat 90., jest tą najważniejszą wartością z takich samych powodów z jakich była na początku lat 80. - rodzina jest przestrzenią, do której się ucieka przed wrogą rzeczywistością. Jednostka poszukuje małej wspólnoty, w której może czuć się bezpiecznie. Z jednej strony jest to dobre, bo pozwala utrzymać się przy zdrowych zmysłach, z drugiej strony definiuje cały świat dookoła jako wrogi. Zmniejsza chęć wychodzenia na zewnątrz. Rodzina jest pewnego rodzaju metaforą, bo chodzi tu o różnego rodzaju małe wspólnoty oparte na przekonaniu, że tylko ich sposób życia jest dobry. Rodzina Radia Maryja na przykład…

Rodzina Giertychów…
Ucieczka w małą wspólnotę jest bardzo niebezpieczna, bo w małej wspólnocie wszyscy są tacy sami, a wszyscy na zewnątrz są dewiantami, są wrodzy. Paradoksalnie to zachowanie dotyczy też środowisk wolnościowych, one także mają tendencje do zamykania się, co jest oczywiście obrony swojego sposobu życia, ale ma taką wadę, że definiuje świat jako wrogi. Oczywiście można tej postawy bronić tak, jak kiedyś broniono kultur alternatywnych - wycofanie nie jest ucieczką, ale ma charakter strategiczny, wycofujemy się, by żyć po swojemu i pokazywać innym, że można żyć inaczej. Nie staramy się sprowadzić nikogo na drogę po której sami kroczymy, ale dowodzimy, iż ona istnieje.

Galeria Zewnętrzna AMS w najlepszych latach swojego funkcjonowania, pod koniec lat 90. pokazywała w na bilbordach młodą sztukę, coś na co chyba polskie społeczeństwo nie było jeszcze przygotowane. Od tego czasu obszar zajęty przez reklamę w przestrzeni publicznej znacznie wzrósł, wszechobecne bilbordy przytępiają uwagę. A jednak przestrzeń publiczna nadal jest znakomitym miejscem do zadawania zasadniczych pytań.
Jasne, że tak. AMS nic nowego wymyślił, bo stosowana tu metoda działania polegała na zadawaniu pytania, które nie pasuje do kontekstu po to, by ten kontekst ujawnić, pokazać jego reguły, sprawić, aby można było go w ogóle dostrzec. Trudno mi sobie wyobrazić lepszy sposób na wywoływanie krytycznego myślenia, niż rozbijanie jego automatyzmu, niż wytrącenie z codziennej rutyny. Rozmawialiśmy dziś o zamykaniu osiedli strzeżonych na łańcuchy (akcja opisywana przez Gazetę Stołeczną– przyp. nn6t), to jest dobry przykład złamania pewnej racjonalności miejsca. Z takich założeń wychodziła też galeria. Bilbord służy do tego by reklamować na nim produkty. Kiedy pojawia się na nim coś co jest enigmatyczne, to nawet jeśli przechodzień czy widz nie zrozumie, to zauważy złamanie pewnego rodzaju racjonalności. Zastanowi się chwilę.

Mija właśnie rocznica najważniejszego zastanawiania się nad waszymi plakatami. Bo to przed 11 września 2001 rozwieszony był plakat Twożywa z profetycznym pytaniem „Kiedy znów będzie wojna?”. Szybko uzyskaliśmy odpowiedź.
Bardzo szybko też ten plakat zniknął. Spotkał się z bardzo ostra reakcją społeczną i protestem mieszańców okolic, w których był rozwieszony. To był rzeczywiście profetyczny plakat, ale działał jak mówienie o sznurze w domu wisielca. Wywoływał napięcie, bo słowo „wojna” jest mocno ztabuizowane, a więc plakat, który się nim posługuje musiał podziałać jak płachta na byka.

Czy prowadzisz bloga?
Nie.

To bardzo fajnie, bo pewnie chciałabym go podczytywać, a mam z blogami problem. Ta wielka ilość informacji osobistych, przerasta moje możliwości przyswajania, jest tego taka masa, że nie ma możliwości ogarnięcia tego. Zresztą po co to czytać, kiedy można w tym czasie mieć własne życie?
Cały paradoks polega na tym, że ta przestrzeń komunikacyjna pozwala na uwalnianie się o d różnego rodzaju ograniczeń, typu: wydawcy się nie podoba moja książka – umieszczę ją w sieci, nikt nie chce wydać mojej płyty – umieszczę ją w sieci. Paradoksalnie jednak w efekcie nadprodukcji informacji następuje kopiowanie tych reguł, które rządzą na zewnątrz, znowu potrzebny staje się przewodnik, jakiś metablog, który wskaże które blogi są dobre. Mnie się akurat blogi podobają chociaż zostały bardzo komercyjnie i medialnie skolonizowane…

Są też narzędziem walki politycznej, odkąd politycy zaczęli je prowadzić, a przecież nie po to to robią, żeby szczerze coś wyznawać, tylko po to by manipulować wyborcami.
To jest jedno z mediów, które zostały zawłaszczone. A jest to też fajne narzędzie, nawet jeśli nikt tego nie czyta, do tego by autor mógł znaleźć odpowiedź na pytanie kim jest. Pisanie bloga stanowi dobry pretekst do uzewnętrznienia, przemyślenia tego, kim jestem, co jest w moim życiu istotne, do uporządkowania świata po swojemu. To jest dobre narzędzie terapeutyczne. Paradoks polega tu na odtwarzaniu się w tym nowym środowisku reguł rzeczywistości, od której się ucieka. Zobacz czy nie jest podobnie w odniesieniu do sztuki publicznej, która wychodziła z bardzo antyinstytucjonalnych założeń. To była sztuka, która nie mogła znaleźć swojego miejsca w muzeach, albo której brakowało kontaktu z widzem. Bardzo szybko została jednak zagospodarowana przez świat sztuki, dziś działa na identycznej zasadzie jak to przed czym uciekała. Ma swoje gwiazdy, ma swoje rankingi, ma swoje instytucje, powoli przestaje być publiczna. Podobnie jest z blogami, z przestrzenią w sieci.
Przypomnij sobie internet w Polsce w 1995 roku. Był zupełnie wolny od zewnętrznego świata, był idyllicznie wolny od reklam, od promowania się… To była wspólnota, zrealizowana utopia wolnego, samoorganizującego się społeczeństwa twórczych jednostek. I w bardzo krótkim czasie, chyba roku czy dwóch, całkowicie zmienił się charakter Internetu, stał się on podobny do świata, wobec którego był alternatywą. Wniosek jest taki, że trzeba wymyślać nowe rzeczy. Zwycięstwa odnoszone w walce o swobodę działania są zawsze tymczasowe. To się nigdy nie kończy. Nie ma nigdy takiego punktu, w którym można powiedzieć teraz już.

A jak jest z globalizacją? Jest w twojej książce hasło „gogle zeitgeist”, a „globalizacji” nie ma. Dlaczego?
Nie pamiętam już skąd to cytat, ale bardzo mi się on spodobał, że słowo globalizacja działa mniej więcej tak samo jak „dzień dobry”. Po wypowiedzeniu tego słowa każdy mówi co mu leży na sercu. Słowo to jest wygodnym hasłem, przez które możemy wyrażać nasze lęki i niepokoje, nadzieje, słowo towarzyszące nam w życiu codziennym poprzez które wyrażamy kondycję życia właśnie dzisiaj. Gdybyśmy próbowali jednak uchwycić jego desygnat, wskazać konkretne zjawiska, które ono oznacza to byłoby to bardzo trudne.
Najlepszą definicję globalizacji, jaką znam, stworzył Robertson. Według niego globalizacja to z jednej strony kurczenie się świata we wszystkich możliwych do pomyślenia wymiarach,, ale z drugiej stron i przede wszystkim wzrost świadomości, że świat się kurczy. Oznacza to, że globalizacja rozgrywa się przede wszystkim w głowie każdego z nas i stanowi istotny elementem naszej świadomości. Biorę to zjawisko pod uwagę podejmując decyzje, myślę o przyszłości przy jego użyciu, czyni ono świat zrozumiałym i czytelnym. Jest więc dobrym środkiem do tego, by mówić co mi leży na sercu i wyrażać specyfikę czy istotę czasu, w którym żyjemy.

Czy twoim zdaniem można dziś podzielić świat na jakąś prowincję i jakąś nieprowincję? W świecie kultury oczywiście, nie gospodarki.
Pewnie się zgodzisz z tym, bo sama popularyzowałaś takie typy wartości i dzieła, że dominujące kultury, dominujące ze względu na siłę polityczną czy ekonomiczną, wytwarzają ogromną próżnię, która zasysa to, co jest na zewnątrz. Mnóstwo jest fenomenów, które rodząc się na obrzeżach centralnego świata, stają się w pewnym momencie modne. Ciekawe jest to, co dzieje się dalej. Po tym zassaniu następuje przetworzenie rdzennych, prowincjonalnych wartości zgodnie z kodami kultury dominującej i ich powrót w tej nowej, zmienionej postaci do korzeni, do źródła z którego one wypłynęły. Trudno jest więc mówić o jakiejkolwiek wyraźniej asymetryczności w sferze kulturowej, ale istnieje z pewnością wysoka asymetria gospodarcza i polityczna.
Dobrze te zależności opisują takie kategorie, jak kreolizacja i glokalizacja. Ten pierwszy termin opisuje zróżnicowanie kulturowe, społeczne w sposobach używania tych samych, powszechnych na całym świecie marek, przedmiotów, gatunków muzycznych, rodzajów jedzenia. Wszyscy dziś słuchamy hip-hopu, ale nie tylko istnieją tysiące jego odmian, ale też miliony powodów i sposobów jego słuchania, Wszyscy noszą dżinsy, ale z tysięcy różnych powodów. Termin tej bardzo ważny, bo nie pozwala postawić prostej tezy o amerykanizacji, imperializmie kulturowym. Czy można mówić o Polakach, że są zamerykanizowani skoro umawiają się w barach McDonaldsa na randki, a więc wykorzystują to miejsca całkowicie niezgodnie z jego przeznaczeniem. Glokalizacja z kolei , to pojęcie, które opisuje między innymi odrodzenie tego co lokalne pod wpływem presji tego co globalne, ale też upowszechnianie lokalnych marek, towarów, wartości dzięki mediom globalizacji. Trudno więc współczesną, globalną kulturę opisywać w kategoriach prostych podziałów, asymetrii, czy opozycji, bo dynamika jej funkcjonowania jest dużo bardziej złożona.

Przemysł jest jednak bardzo przebiegły i szybko się dostosowuje. Na przykład niemieckie firmy produkujące jogurt wypuściły w Polsce serię jogurtów „prawdziwe polskie smaki”. Tempo w jakim zjawiska lokalne, offowe, są przejmowane przez świat pieniądza jest imponujące. A na przykład taki punk zanim został wchłonięty przez świat konsumpcji, musiało minąć parę lat. Teraz zjawisko ma dwa, trzy miesiące swobodnego życia, po czym jest przechwytywane przez tych, którzy obserwują jakie pojawiają się trendy, poddane obróbce i wrzucone na rynek.
Tak, przykład „No Logo” Nami Campbell jest tu dobrym przykładem. Szybko stało się modne i stało się nową, atrakcyjną dla rynku marką, choć było w rynek wymierzone.

No tak, więc powiedz mi jakie ty stosujesz środki obronne? Oglądasz telewizję?
Jasne. I czasami też tego się nie wstydzę.

No tak, ale jak oglądasz?
Właściwie nie mam czasu na oglądanie telewizji kiedy trwa rok akademicki. Natomiast po zakończeniu roku akademickiego potrzebuję odtrucia i wtedy, paradoksalnie, telewizja jest mi potrzebna. Nie chodzi mi o odmóżdżenie. Telewizja po prostu jest inna niż świat, w jakim funkcjonuję przez większość miesięcy w roku. Ale tu pojawiło się słowo obrona. Pytanie brzmi czy powinniśmy się bronić przed tym wszystkim. Nie jestem tego pewien. Na pewno taką postawą, którą powinno się popularyzować jest świadome oglądanie.. Najbardziej niebezpieczny sposób jej oglądania to ten, który jest najbardziej popularny - na obniżonym poziomie uwagi, przy niskiej samokontroli, a więc na przykład wtedy, kiedy włączony przez cały czas telewizor towarzyszy nam we wszystkich czynnościach, które podejmujemy. Przy takim trybie oglądania wszystkie mechanizmy kontrolne zostają unieruchomione, widz jest bezbronny i reaguje automatycznie, bardziej ciałem, a nie umysłem. Jest jednak też inna możliwość – myślenie o tym co się dzieje. Dla mnie sposobem na świadome oglądanie telewizji było napisanie tekstu o tym, co obejrzałem. Zmusza mnie to do przemyślenia tego co widziałem, ale jest jednocześnie całkowicie niezgodne z logiką funkcjonowania telewizji, bo ona zachęca do wyłączenia uwagi i wtedy jest najbardziej skuteczna w przekazywaniu mi określonych treści. Dobrze to opisuje tzw. „syndrom brakującej połowy sekundy’ Polega on na tym, że szybkość wyświetlania obrazu telewizyjnego jest tak duża, że naszemu aparatowi percepcyjnemu brakuje połowy sekundy, której potrzebuje, by przetworzyć informacje i nadać im znaczenie. Kiedy czasu jest zbyt mało następuje przyswojenie informacji wbrew naszej woli, albo raczej pomimo naszej woli.
W mojej książce nie ma porad co z tym robić, jak być samoświadomym uczestnikiem życia społecznego, ale jest pewne narzędzie, jest przykład pewnej możliwości.
Muszę być uczciwy. Przyznaję, że oglądanie na wyłączonej uwadze jest przyjemne, wciąga.
Nieprzypadkowe jest więc to, że wyłączenie telewizora jest dziś uważane za akt wymagający specjalnej siły, a nieposiadanie odbiornika traktuje się jak czyn bohaterski. To potwierdza tylko , jak ogromne znaczenie ma dziś telewizja i paradoksalnie tę istotność zwiększa. Dużo lepszym sposobem jest oglądanie i rozmawianie o tym.

Kiedy czytam charakterystykę popkultury jaką sformułowałeś we wstępie do swojej książki, mam wrażenie, że wymieniasz moje cechy. Trochę się tym zmartwiłam. Czy popkultura naprawdę jest aż taka bezwartościowa?
Kultura popularna po coś jest. Jest platformą na której możemy się porozumieć, jesteśmy bardzo różni, jesteśmy zupełnie odmienni, ale oglądamy to samo. Mamy swoje zdanie na ten temat - to jest ta dobra strona popkultury- tworzy ona nić porozumienia pomiędzy osobami, które mają kompletnie różne zdanie na temat tego, co widzą, ale mają też wspólny temat rozmowy
Jest to jeszcze jedna rzecz, która potwierdza, że popkultura jest ważna, że trzeba się nią zajmować. Muszę przyznać, że zawsze irytowały mnie akcje w rodzaju „ wychowujemy dzieci bez telewizji”, bo to jest strasznie alienujące, to nie jest zerwanie z wartościami z którymi się nie zgadzamy, ale wyrzucanie się poza nawias społeczeństwa. Wszystko powinno nas interesować. Na pewno nie jest dobrą metodą wychowywania udawanie, że czegoś nie ma, albo zamknięcie tego czegoś w szafie na klucz.

Czy będziesz pisał następną część?
Zastanawiam się. Teraz piszę o przedmiotach. Ten temat wziął się z wykładu, który prowadziłem, a który bardzo mi się spodobał, bo bardzo trudno mi się go prowadziło. Był próbą kulturowej i socjologicznej refleksji nad przedmiotami i dobrami materialnymi. Trudno mi się go prowadziło z tego powodu, że dobra materialne, co jest paradoksem, stanowią najbliższy kontekst naszego życia. Wokół nich nasze życie się toczy, ale z drugiej stronie tych obiektów nie rozumiemy, są takie milczące. Pomimo, że wymuszają pewnego rodzaju działania, że część z nas całe życie poświęca na ich zdobywanie itd. Ten wykład był próbą intelektualnego poradzenia sobie z obiektem materialnym. Piszę o tym jak one są wytwarzane. Nie chodzi tylko o to z czego są wytwarzane, ale o to, że są materializacją świata, który go zrodził, więc obserwując przedmiot możemy dużo o tym świecie powiedzieć. Sporo miejsca poświęcam również używaniu przedmiotów, wyrzucaniu, śmieciom i ciekawym praktykom dbania o niektóre rzeczy.

„Duperele”?
Takimi duperelami się teraz zajmuję…

Rozmawiała Bogna Świątkowska
Warszawa, 13.09.2006
--------------------------------
W listopadzie 2006 Marek Krajewski ujawni część swoje j najnowszej książki podczas wykładu w gdańskiej Łaźni, a także w Warszawie m.in. na Wydziale Wzornictwa ASP.

Marek Krajewski (1969) Socjolog sztuki i kultury, pracuje w Zakładzie Socjologii Wiedzy i Świadomości Społecznej Instytutu Socjologii UAM w Poznaniu. Bada mechanizmy konsumpcji, kultury popularnej i mediów. Od 2001 r. wraz z Jerzym Kaczmarkiem prowadzi Pracownię Socjologii Wizualnej, która realizuje filmy oraz prezentacje multimedialne analizujące współczesne życie społeczne w Polsce. Był kuratorem projektu Zewnętrzna Galeria AMS, która jako pierwsza w Polsce wykorzystywała bilbordy, do prezentacji prac wybitnych polskich artystów w przestrzeni miejskiej.