To instytucja kultury zupełnie nowego typu. Całkowicie niezależna, powołana przez osoby, znane z antysystemowych poglądów. Jest czymś więcej niż tylko autonomiczną przestrzenią działającą bez subsydiów i dotacji, chociaż istnieje w ułamkowym wymiarze produkcji kulturowej, w sektorze π. O tym co się kryje za nazwą Goldex Poldex i jakie są konsekwencje powołania go, opowiadają Janek Sowa, Janek Simon i Jakub de Barbaro w rozmowie z Krzysztofem Gutfrańskim.

 <<< www.goldexpoldex.pl

<<<  Goldex Poldex, rozgrzewka do warsztatów strzelania z procy prowadzonych przez Mikołaja Długosza (pierwszy z lewej), fot. GP Madafaka

Retro stylistyka waszej strony internetowej, jak i nazwa przedsięwzięcia przywodzi na myśl skojarzenia z raczkującą gospodarką rynkową Polski początków lat 90. Bank z darmowymi gifami został chyba rozbity. Czy chodzi o jakąś przewrotną wersję środkowoeuropejskiego retro-futuryzmu – innej drogi ujścia dla nostalgii za czasem początków transformacji, restauracji kapitalizmu, gdy wszystko było jeszcze możliwe?

JANeK SO: Chcieliśmy stworzyć stronę tak anty-korporacyjną, jak tylko się da. Nie tylko jeśli chodzi o zawartość (nie lubimy korporacji, ale walka z nimi nie jest naszym podstawowym celem), ale i o formę. Jest takie zjawisko – którego eksploracją na polu sztuki zajmuje się na przykład brytyjska artystka Carrey Young – że instytucje kultury przestają różnić się na poziomie formalno-wizualnym (a często również organizacyjnym) od instytucji gospodarczych czy medialnych: lobby banków i korporacji wyglądają tak jak galerie sztuki, szkoły artystyczne przypominają agencje reklamowe lub siedziby mediów (ze słynnym Creative Room na czele), a strony www ich wszystkich wyglądają niemal tak samo. Proszę na przykład porównać strony MoMy (www.moma.org) i Monsanto (www.monsanto. com). Gdy robiliśmy naszą stronę, chodziło między innymi o to, żeby nikt nie pomylił jej ze stroną korporacji. 
Skojarzenie „futurystyczne” idzie w dobrym kierunku, ale ważniejszym punktem odniesienia jest dla nas Dada. W ogóle istotnym horyzontem działania pozostaje dla nas projekt awangardy w sensie heglowskiego zniesienia (Aufhebung) sztuki poprzez jej rozpuszczenia w różnych formach życia zazwyczaj wyraźnie od niej wyodrębnianych lub nawet przeciwstawianych (na przykład kultura pozostająca w obrębie tego, co wzniosłego w sensie kantowskim vs. działalność ekonomiczna rządząca się regułami stricte merkantylnymi). Dlatego bez sensu jest dla nas pytanie, co jest w obrębie Goldexu projektem artystycznym, a co jakimś innym. Wyemitowaliśmy na przykład własny pieniądz – talarex – który jest jedynym prawnym środkiem płatniczym na terenie Goldexu. PLN, euro czy $$$ w nim nie działają. Czy to jest sztuka? Można tak o tym mówić, jeśli ktoś chce. Wiadomo, że język sztuki jest nieskończenie rozciągliwy i nie ma takiej rzeczy, zjawiska, sytuacji czy procesu, którego nie dałoby się do niego włączyć. Ale jest to również pieniądz w sensie ściśle ekonomicznym, czyli uniwersalny środek wymiany lub też uniwersalny ekwiwalent wszystkich towarów. 

JANeK Si: Gify odsyłają do radosnych początków internetu, jeszcze sprzed pierwszej bańki dotcomów, kiedy tworzeniem stron zajmowali się raczej amatorzy. entuzjazm to dla mnie ważna kategoria. Poza tym ciekawa jest przestrzeń pomiędzy teraz a historią, taka szara szczelina, w którą wpadają przedmioty kiedy przestają być do czegokolwiek potrzebne, żeby po jakimś czasie wrócić już jako znak pewnej epoki. Na przykład przenośne odtwarzacze CD – nikt tego już nie używa – z drugiej strony, nie ma za nimi żadnej nostalgii, to są po prostu bezużyteczne śmieci teraz. A pewnie za jakiś czas stanie się z nimi to samo co z winylami czy kasetami magnetofonowymi. Animowane gify to jeden z elementów ikonosfery lat 90., które jeszcze nie doczekały się swojego powrotu.

KUBA D B: Na pewnym forum internetowym pojawiły się komentarze, że „za takie strony www powinno się dawać dożywocie”. W sumie o to nam chodziło. User-un-friendly antydesign to oczywiście w dużej mierze po prostu żart z konwencji, ale też pytanie o bezwiednie przyjęte i powszechnie obowiązujące standardy. Coraz częściej tworzenie stron polega na wykorzystywaniu starych modułów, gotowych mechanizmów, darmowych skryptów. Tak jak układ klawiatury QWeRT, niebieski link staje się czymś oczywistym, ale gdzieś leży granica między przemyślanym GUi [graficzny interfejs użytkownika – przyp. K.G.], w którym menu dalej jest po lewej stronie, a zaniedbaniem wynikającym z przyzwyczajenia. Na naszej stronie „more is more”. To taki dizajnerski reset.

Wobec tego czym jest Goldex?

JANeK SO: Nie przychodzi mi do głowy żadne gotowe słowo. Nie jest galerią, chociaż chcemy pokazywać projekty istniejące na polu sztuki. Nie jest świetlicą, chociaż zależy nam, żeby było to miejsce, do którego przychodzi się bez żadnego innego celu niż tylko spędzenie tam godziny lub dwóch. Nie jest to bar, chociaż można się tam czegoś napić i nie jest to restauracja, chociaż można tam (czasem) coś zjeść. Nie jest to księgarnia lub czytelnia, chociaż można kupić u nas książki albo tylko posiedzieć i je poczytać. Nie uważamy się za teoretyków, chociaż interesuje nas teoria społeczna, polityczna, ekonomiczna, teoria designu, itd. Nie jesteśmy aktywistami pracującymi z lokalną społecznością (jedna z bardziej banalnych i wyświechtanych klisz istniejących zarówno w świecie sztuki, jak i aktywizmu), ale byłoby to dla nas OK, gdyby przychodzili do nas również mieszkańcy dzielnicy. 
Goldex Poldex to próba sprawdzenia, co znaczy i czy możliwa jest niezależność. Dlatego na początek przyjmujemy zasadę, że nie bierzemy pieniędzy ani od instytucji publicznych ani prywatnych. Wszystko finansujemy z własnych pieniędzy naszej trójki oraz z niewielkich dochodów z baru. Per saldo nic na nim jednak nie zarabiamy i ogólnie cały projekt jest „marnotrawieniem” pieniędzy. O co też nam chodzi. Wbrew temu, czego można by się spodziewać, wcale nie są to bardzo duże sumy, a w każdym razie nie większe niż przeciętny Polak wydaje na przykład na sprzęt RTV i AGD oraz samochód. Taki potlacz jest naszym zdaniem warunkiem niezależności, która staje się możliwa tylko, gdy nie zadajemy pytania, „Co z tego będziemy mieli?”. Dlatego Goldex Poldex jest instytucją Pi sektora, istniejącą w ułamkowym, nie wyeksplorowanym wymiarze kulturowej produkcji. Negatywnymi punktami odniesienia są dla nas z jednej strony rynek sztuki, który kompletnie nas nie interesuje, a z drugiej grantart, sprowadzający się do tego, że faktycznymi autorami polityki kulturalnej stają się organizacja rozdające dotacje (okropna pułapka dla instytucji trzeciego sektora). 

JANeK Si: Dla mnie na początku pomysł na założenie miejsca w tym składzie osobowym to była jakaś próba zaszczepienia się przed Krakowem, po powrocie do tego miasta z Warszawy. Chciałem spróbować jakoś się obronić przed tą martwicą – teraz jest już lepiej, ale parę lat temu w Krakowie naprawdę nic się nie działo. Typowe jest też dla tego miasta jakieś takie narzekanie, że nic się nie da i tak dalej, to miała być próba obrony przed tym. Poza tym dość dużo wyjeżdżam zagranicę i pomyślałem że można by próbować ściągać jakieś ciekawe rzeczy do Polski, co często jest dużo łatwiejsze i tańsze kiedy się kogoś zna osobiście. Anarchizm jest dla mnie silnym punktem odniesienia i chciałbym żeby w tym miejscu była eksplorowana teoria i praktyka powstała dookoła tego nurtu. Stąd miedzy innymi nasza własna waluta. To jest też jakaś próba udowodnienia światu że można tworzyć kulturę, dyskusje, bez udziału ministerstwa czy tych wszystkich fundacji, za jakieś małe pieniądze, które w budżetach dużych instytucji wydaje się na worki na śmieci. Zobaczymy czy się to uda. 

KUBA D B: Ja miałem dość salonowych rozmów, śmietanek towarzyskich, knajpianych pseudointelektualistów, hermetycznych kręgów skupionych w ceglanych krakowskich podziemiach, miejsc w których trzeba przekrzykiwać muzykę, miejsc gdzie nie widać twarzy. Brakowało miejsca gdzie spotykaliby się fajni ludzie nie tylko po to żeby się upić albo rozmawiać o wczorajszym kacu i kolejnym melanżu. Brakowało miejsca gdzie nie przychodziliby nie tylko artyści, tylko architekci, tylko aktorzy, tylko, dizajnerzy, itd. Goldex to dla mnie miejsce, w którym może uda się te środowiska twórczo przemieszać.

Jak udało się wam zdobyć miejsce w Krakowie? W jednej z „Panoram Firm” znalazłem informację, że sprzedajecie tam jaja kurze, czy to są pomieszczenia gospodarcze? Goldex ma osobowość prawną? 

JANeK SO: „Panorama firm” kłamie. Nie mamy też żadnej osobowości prawnej i jej mieć nie chcemy. Lokal załatwiliśmy tak jak się załatwia wszystko w Krakowie, czyli po znajomości. Nie wynajmujemy go jednak od miasta, ale na czysto komercyjnych zasadach.

Mieliście już ciekawe warsztaty w Spółdzielni Goldex Mikołaj Długosz ćwiczył ludzi w strzelaniu z procy...

JANeK SO: Pod koniec listopada wykonaliśmy taki „miękki start”, czyli na wpół formalny początek działalności: warsztaty strzelania z procy Mikołaja Długosza (ponieważ było zimno, więc strzelaliśmy wewnątrz Goldexu i w ścianach do dzisiaj zostały powbijane mutry, których używaliśmy jako amunicji; żartowaliśmy potem, że to jest pierwsza wystawa), wykład Moniki Płatek z Uniwersytetu Warszawskiego o sprawiedliwości naprawczej, dyskusja o książce Utopistyka Wallersteina, występ Andrzeja Zero informacji Szpindlera i impreza w legendarnej, a nie działającej od kilku lat „Jemiole”. W grudniu Wilhelm Sasnal pokazywał u nas swój najnowszy film. Zrobiliśmy też kameralną imprezę na Sylwestra. Chcemy, aby coś się działo przynajmniej raz na 2 tygodnie, a poza tym w soboty popołudniu Goldex jest zawsze otwarty i można po prostu przyjść posiedzieć, pogadać, zobaczyć wystawę, jeśli akurat coś jest, napić się kawy albo piwka lub pograć w ping-ponga (na zrobionym przez nas własnoręcznie stole). Można powiedzieć, że promocja inicjatywy jest dość oszczędna, żeby nie powiedzieć żadna, zamierzacie działać jako Goldex tylko w Krakowie, czy przewidujecie też delegacje? 

JANeK SO: Nie zastanawialiśmy się nad tym, chociaż Goldex Poldex to coś szerszego niż samo tylko miejsce na krakowskim Podgórzu (które dla odróżnienia nazywamy Spółdzielnią Goldex Poldex). Możemy działać w zasadzie wszędzie, ale nie mamy sprecyzowanych planów ekspansji terytorialnej. Nie realizujemy też żadnej systematycznej strategii marketingowo- reklamowej. Zrobiliśmy ulotki o pierwszych wydarzeniach w listopadzie i trochę wlepek. Ale o innych wydarzeniach, jak na przykład o filmie Sasnala czy Sylwestrze, w ogóle nie informowaliśmy. Nie znaczy to, że robimy imprezy zamknięte. Przyjść może zawsze absolutnie każdy. Nie ma kart klubowych ani zaproszeń (a wszelkie informacje na ten temat to zwykły żart). Uważamy po prostu, że w kulturze zrobiło się zbyt dużo frenetycznego marketingu. im gorsza impreza, tym więcej reklamy, patronatów i nagabywania. Mówiąc trochę żartobliwie i prowokacyjnie, jeśli komuś zależy, to może zawsze dowiedzieć się, co się u nas dzieje. Jeśli mu nie zależy, to lepiej żeby nie przychodził.

Jakie więc macie plany na przyszłość?

JANeK SO: Chcemy, żeby Talarex wyparł wszystkie istniejące pieniądze oparte na skryptach dłużnych (złotówki, euro, franki szwajcarskie itd.), których istnienie jest głównym źródłem biedy i kryzysów, takich jak na przykład aktualny krach na rynku finansowym fantazmatycznych instrumentów pochodnych. Planów na dalszą przyszłość nie mamy.

KUBA D B: Chcemy też aby samo miejsce stało się towarzyskim kotłem którym gotować będą się ludzie różnych pokrojów, poglądów i środowisk.

Czyli po końcu historii przyszedł czas na Goldex?

Dada.

www.goldexpoldex.pl

 Jakub de Barbaro (1977), dyplom z projektowania stron internetowych na wydziale Komunikacji wizualnej krakowskiej ASP. Tworzy jako projektant freelancer, jest również wykładowcą Raffels Design Institute w Szanghaju. Współzałożyciel grupy Commbo (Młoda sztuka mediów) oraz inicjatywy Goldex Poldex. Mieszka w Krakowie. 

Janek Simon (1977), studiował psychologię i socjologię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Zdeklarowany anarchista. Jego działalność artystyczna rozpoczęta w 2001 roku obfituje w różnorodne realizacje balansujące między estetyką relacyjną, sztuką postkonceptualną a instalacją. Zwycięzca 3. edycji konkursu Spojrzenia 2007 organizowanej przez i Fundację Deutsche Bank i Zachętę Narodową Galerię Sztuki. Współzałożyciel inicjatywy Goldex Poldex. Mieszka w Krakowie. 

Janek Sowa (1976), doktor socjologii, psycholog, studiował też filozofię i filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz na Uniwersytecie Paris 8 w Saint- Denis. Współtwórca wydawnictwa Korporacja Ha!art. Pracował jako dziennikarz w Polskim Radiu i kurator w galerii Bunkier Sztuki w Krakowie. Jest autorem i redaktorem kilku książek z zakresu psychologii, socjologii i krytyki społecznej. Wydał m.in. zbiór esejów Sezon w teatrze lalek (2003) oraz Ciesz się późny wnuku! Kolonializm, globalizacja i demokracja radykalna (2008). Wykłada w Instytucie Spraw Publicznych oraz w Centrum Badań Humanistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego.