Woda, czysta woda, jest tematem trzech tegorocznych projektów architekta Jakuba Szczęsnego. Najnowszy to instalacja oczyszczająca wodę z Wisły za pomocą urządzeń fitnesowych. Z autorem tego zręcznego połączenia dbałości o formę fizyczną mieszkańców miasta z pracą na rzecz uzdatniania wody rozmawiała Bogna Świątkowska.

 <<< Jakub Szczęsny: Wyspa. Synchronizacja, 2009

Twój nadwiślański projekt Wyspa wywołał ogromne echo za granicą. Okazał się uniwersalny, zrozumiały i w Azji i w Ameryce. Czy to cię zdziwiło?
Zaskakujące było zainteresowanie prasy i blogów zagranicznych - od ekologicznego Pruned [pruned.blogspot.com], poprzez designerski designboom [designboom.com], po ekonomiczny serwis „Bussiness Weekly” i „USA Today”. Bardzo też cieszy poparcie ze strony warszawskiej prasy oraz pozytywne wypowiedzi polityków, urzędników i tzw. „zwykłych ludzi”. Myślę, że nawet sceptycyzm wydziałów zajmujących się gospodarowaniem Wisłą uda się w końcu przekuć na poparcie dla budowy instalacji. Najbardziej cieszą maile takie jak ten od Anety Szyłak: „Jak nie uda Wam się tego zrobić w Wawie, zrobimy to w Gdańsku!”, albo od pani z St. Lawrence River Community ze stanu Nowy Jork pytającej, jak zrobić taką wyspę na ich rzece.

Skąd twoje tegoroczne zainteresowanie wodą? Wyspa to już trzeci projekt wodny - po niezrealizowanym Tamagotchi Park, Wyspa i Polish Spring na 3. Riwaq Biennale w Palestynie.
Zaczęło się od spotkania na plaży w Jaffie i wspólnej konstatacji mojej i członków miejscowego kolektywu Eifo Dana. Siedząc na krawężniku nowo wybudowanego tuż nad brzegiem morza parku, zdaliśmy sobie sprawę, że chęć obsadzenia go północno-europejską, zieloną jak pole golfowe trawą, jest typowym gestem politycznym. W Izraelu jest wyraźny kryzys wodny, dozwolone użycia wody, zostały już mocno ograniczone, a co za tym idzie problem dostarczania wody do podlewania parkowych trawników, wynikający z irracjonalnych wizji lokalnych polityków, jest też problemem politycznym. W szerszej perspektywie woda jako dobro absolutnie podstawowe, jest równie mocno, a nawet bardziej niż źródła energii, czy minerały kopalne, wprzęgnięta w dyskurs polityczny.

Ten fakt wszedł już nawet do popkultury za pomocą ostatniego Bonda. Quantum of Solace jest o wodzie. Widziałeś?
Słyszałem, ale nie widziałem. Jakoś trudno jest mi znosić Bonda od kiedy skończyła się komuna. A tak przy okazji, skoro mowa o kinie, temat wody, jako dobra strategicznego występował już chociażby w niezapomnianym obrazie The Spy Who Loved Me, genialnej Diunie Davida Lyncha i szeregu filmów post-katastroficznych, zwłaszcza tych kręconych w Australii. Myślę, że lada moment hiczkokowskim „macguffinem” przestaną być mikroczipy i bliżej nieokreślone kody dostępu, tylko woda właśnie. Będziemy więc oglądać pościgi, strzelaniny, obławy i skomplikowane intrygi dyplomatyczne super-mocarstw, których celem będzie zdobycie baniaka czystej wody. Nie żartuję! Wystarczy „poskakać” po dalekich kanałach naszych dekoderów satelitarnych, żeby zrozumieć ile uwagi świata arabskiego zaangażowanej jest w fantazjowanie na temat posiadania i korzystania z wody.
Myślałem że zadławię się humusem oglądając na kanale Mubasha-Music saudyjski teledysk, w którym wokalista wyglądający jak niedbający o linię George Michael, baraszkuje w śniegu na tle zakopiańskiej chatki (jak matkę kocham!) do znudzenia podrzucając śnieg, który opada w zwolnionym tempie, po czym jest cięcie i przystojny mąż ów pławi się w luksusowym basenie, znów w nieskończoność, a jak wiemy arabskie teledyski potrafią być naprawdę długie...

Hmmm. Jest pewne podobieństwo w jego strategii i twojej (ogólny śmiech). Każdy z trzech twoich wodnych projektów prezentował nieco inne podejście do tematu wody. Co było dla ciebie w nich najbardziej interesujące?
Tamagotchi Park to pierwsza próba szukania zależności między dostępnością wody i władzą, a może raczej samostanowieniem, które jest w kontekście izraelskim dość problematyczne. Nowy, nadmorski park miał być gestem dla ludności zamieszkującej niespokojną arabsko-żydowską dzielnice Ajami, „rozbrajającym” dobrem w postaci zielonego, sztucznego krajobrazu. Park powstał na górze śmieciowej ze zwożonych z okolicznych budów i rozbiórek odpadów. Podstawowym problemem, uniemożliwiającym zrealizowanie tej wizji był brak wody na podlewanie trawy. Od tego roku obowiązują w Izraelu drastyczne ograniczenia w podlewaniu komunalnych terenów zielonych i zupełny zakaz podlewania prywatnych ogródków. Smaczku sytuacji dodaje fakt, że od początku powstania państwa Izrael miała miejsce realizacja polityki zakładającej, że ziemia, na której państwo powstało, jest de facto terenem dziewiczym. To usprawiedliwiać miało nowe plany zagospodarowania. Ich charakterystyką było nie tylko zwiększanie terenów produkcji rolnej, ale również zmiana krajobrazu w ogóle. Przykładem takiego działania jest trwający już kilkadziesiąt lat proces zalesiania drzewami iglastymi litoralu na przestrzeni między Tel Awiwem a Jerozolimą. Można go dość łatwo prześledzić jadąc autostradą nr 1. Dokładnie widać tam moment, w którym kończy się przetworzenie krajobrazu powstałe dzięki pokoleniom Izraelczyków sadzących te drzewa. Wszystko działo się w czynie społecznym na rzecz gremialnego utrzymywania wrażenia, że (określenie architekta Orena Sagiva) „jednak to w sumie Europa, a nie bliżej nieokreślony skrawek Azji”. Zainteresowanych tym wątkiem odsyłam do książki Eyala Weizmana Hollow Land i bloga eifodanayaffo.blogspot.com Inną składową projektu był ustrój Izraela, państwa niebywale upolitycznionego, w którym lista priorytetów nie obejmuje kwestii takich jak rozwijanie inicjatywy oddolnej (chyba, że mowa o inicjatywach religijnych - tu aktywność jest imponująca), czy walka o czystsze środowisko. Inicjatywy obywatelskie są rzadkością i występują głównie w sytuacjach dramatycznych, a więc kojarzone są z koniecznością protestowania, oporu, itp. Podczas moich kolejnych wizyt w Lewancie odniosłem wrażenie, że przeciętny obywatel niechętnie myśli o działaniu na rzecz zmieniania wspólnego otoczenia, czy wspólnych standardów życia, ludzie zdawali się wykazywać daleko idący fatalizm i leseferyzm. Ci, którzy nie godzili się na otaczającą ich rzeczywistość, robili wszystko, żeby wyemigrować. W takim klimacie społecznym trudno oczekiwać, że ludzie będą chętni do pokazywania swoich możliwości w sferach innych, niż szeroko rozumiana działalność ekonomiczna. Stąd powstał pomysł, żeby pokazać mieszkańcom Jaffy, jak ich wysiłek w pompowaniu morskiej wody przekłada się na utrzymywanie przy życiu podlewanej przez nich zaproponowanej przez nas roślinności parku. Roślinności, która nie byłaby „wodochłonną” europejską trawą, a niewymagającą lokalną florą tzw. pierwszej linii, mogącą przeżyć przy pomocy wstępnie odsolonej wody. Macrolonowe kopuły do odsalania były zresztą najbardziej widocznym elementem instalacji. Niestety obcięcie budżetu nie pozwoliło nam na realizację projektu, ale w efekcie powstała inna wypowiedź na temat lokalnej sytuacji - instalacja Pchechong.

Z tamtych dyskusji wzięła się Wyspa?
Tamagotchi Park był niejako wstępem do niej. Ten projekt odnosi się do problemu niewiary nas warszawiaków, a może nawet Polaków, w to, czy możemy mieć wpływ na wspólną rzeczywistość, na skalę rzeki, miasta, czy kraju. Ilu z nas wierzy, że może mieć jakikolwiek wpływ nie tylko na to, czy wybrany przez nas polityk nie będzie idiotą, ale zwłaszcza na to, czy nie zatrujemy się wodą z naszej rzeki, czy kiedyś przejedziemy przez Polskę autostradą, albo czy powstanie w Warszawie lub Polsce coś, co zadziwi świat, czego nigdzie indziej nie widzieliśmy? Wisła jest symboliczną przestrzenią niemożliwości, dlatego działanie w ramach finansowanego przez Miasto Stołeczne Warszawa festiwalu Przemiany jest okazją do zaprzęgnięcia miejskiej machiny do zmieniania świadomości nas wszystkich. Od początku myślałem o Wyspie w kategoriach propagandowej fałszywej jednoznaczności, zresztą iluzja przekazu „1 x 1” zawsze mnie bardzo pociągała.

Wszystkie te projekty są także wielopłaszczyznowe - można je interpretować na rozmaitych poziomach. Czy to woda daje takie przełożenie?
W wypadku Tamagotchi, czy Wyspy, chodziło o przekaz sprawiający wrażenie jednoznacznego komunikatu, zielonej propagandy. Trochę inaczej sprawa ma się w wypadku Polish Spring. Działanie w straumatyzowanej rzeczywistości świeżo powstałej Autonomii Palestyńskiej, organizmu, który nie jest pełnoprawnym krajem, musi podlegać innym mechanizmom. Polish Spring ma przede wszystkim dać możliwość wycięcia z rzeczywistości, ale nie poprzez dostarczenie bogatego wachlarza intelektualnych odniesień jak w wypadku Pchechongu, ale prostego doznania ulgi wynikającej ze stania gołymi stopami w wartkiej, zimnej wodzie na środku przestrzeni publicznej. Tak, woda daje to przełożenie, bo jest uniwersalnie kojarzona jako pojęcie wielopłaszczyznowe. Nawet banalna nazwa urzędu administrującego w Stanach Zjednoczonych wodociągami, kanalizacją i siecią energetyczną niesie niebywały ciężar pojęciowy: Water & Power.

Twój udział w Riwaq Biennale, obok Arura Żmijewskiego i Joanny Rajkowskiej, jest efektem nawiązanych wcześniej w Palestynie kontaktów. Co tam robiłeś? Jak ludzie dają tam radę?
Polish Spring zaczął się od mającej miejsce w Warszawie dyskusji z Reem Fadda i Yazidem Anani - kuratorami związanymi z Palestyńskim Instytutem Sztuki i Uniwersytetem Birzeit, którzy przyjechali tu na zaproszenie Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Rozmawialiśmy na temat nieistnienia zachodniego pojęcia przestrzeni publicznej w rozumieniu palestyńskim. W warszawskim kontekście brzmiało to dziwnie nie-abstrakcyjnie: siedzieliśmy sobie popijając herbatkę na Chłodnej i rozmawialiśmy o tym, że nowa klasa absolwentów międzynarodowych uczelni powracająca do kraju chciałaby mieć wpływ na jego kształt, również poprzez wytworzenie odruchów obywatelskich (skąd my to znamy?). Kilka miesięcy później pochylaliśmy się nad koncepcją Polish Spring popijając arabską herbatę w kafejce w Ramallah, głośno dyskutując, czy Palestyńczycy nie przestraszą się możliwości wspólnego siadania na publicznej ławce bez bycia posądzonymi o zdrożne intencje.
Pytasz, jak ludzie tam sobie radzą, jeżeli pominąć fakt, że żyją otoczeni 300 kilometrami postawionego przez Izrael muru (ale wybudowanego przez palestyńskich robotników), że żeby wykopać studnię, oświetlić drogę, czy wypuścić w powietrze baloniki na imprezie masowej, muszą iść po pozwolenie do izraelskiego wojska, że jedynym produktem eksportowym jest lokalne piwo z Taybeh (demonstracyjnie ulubione przez młodych opozycyjnych intelektualistów izraelskich), to radzą sobie zadziwiająco dobrze. Ramallah przeżywa boom budowlany, wraz z jego konsekwencjami w postaci szybko powstającej paskudnej architektury, powstaje dużo inwestycji publicznych. Kulturą kraju zajmują się apolityczne organizacje pozarządowe, takie jak Riwaq, które przejęły zakres działań ministerstw. Należy pamiętać, że społeczeństwo Jordanii to w prawie 70% Palestyńczycy, z żoną króla włącznie, a domy powstające na terenie Autonomii i niegdyś innych arabskich miast na terenie obecnego Izraela, są i były budowane z dolarów przysyłanych przez rodziny z obu Ameryk. To zresztą, patrząc na pagórki Palestyny, przywołuje analogię do Polski za komuny, kiedy to na Podhalu można było zobaczyć prawie same „dolarowe chałupy”. I kolejna analogia: rozmawiając z ludźmi należącymi do elity kulturalnej Autonomii w Cafe de Paris na przeciwko Urzędu Miasta Ramallah, miałem wrażenie, że patrzę na tamtą rzeczywistość, jak na początku lat 90. zagraniczni „ekspaci” patrzyli na dziwną Polskę przez okno kawiarni w Hotelu Europejskim.

Ale jednak wobec tych wszystkich trudności, odbywa się tam Biennale Riwaq, powstają prace twórcw z całego świata, tak jak twoja. Czy natrafiłeś na jakieś przeszkody?
Po długich dyskusjach pojawił się pomysł odwołania do samej Polski, wobec której jedynym skojarzeniem u przeciętnego palestyńskiego rozmówcy było, co ciekawe, odbicie pojęcia przyniesionego do świadomości Palestyńczyków ze Stanów Zjednoczonych, gdzie sprzedaje się wodę Poland Spring z miejscowości Poland w stanie Maine. W ten sposób jedyną pochodną bezpośredniego skojarzenia z konkretnym produktem spożywczym jest tam wrażenie świeżości, naturalności i zdrowia. Czegóż chcieć więcej?
W końcu udało się zbudować prostą, kamienną ławę z lokalnego wapienia z płynącą wzdłuż jej podstawy w kamiennym korycie wartką wodą, która jest wyziębiana w podziemnej komorze i pompowana niewielką pompą z niedalekiego sklepu dla akwarystów. Tempo prac i niezrozumiała organizacja budowy spowodowały, że instalacja została ukończona w dniu otwarcia Biennale, ale wraz z kilkoma zwiedzającymi mieliśmy szczęście doświadczyć ulgi, jakiej odczuły nasze stopy, kiedy usiedliśmy na ławce po dniu chodzenia w prażącym słońcu. Mam nadzieję, że instalacja będzie przyciągać zarówno mieszkańców rewitalizowanego Starego Miasta, jak i potencjalnych turystów, których do Palestyny wciąż dociera niewielu, czemu zresztą trudno się dziwić.

 Prowadzisz jednocześnie pracę badawczą, angażujesz się w projekty interdyscyplinarne i pracujesz zawodowo z grupą Centrala. Czy to doświadczenie poza branżą architektoniczną ułatwia ci pracę w zawodzie, czy raczej utrudnia?
Jestem w tej dobrej sytuacji, że nie muszę pracować nad wstydliwymi tematami komercyjnymi. Lata pracy z Centralą pozwoliły nam na wypracowanie wizerunku, który przyciąga dokładnie takich klientów, z jakimi chcemy pracować. W wypadku osób prywatnych są to zazwyczaj ludzie odważni i skłonni do eksperymentowania i - co ważne - nie próbujący wpisać się w panujące w wyższej klasie średniej wyznaczniki statusu finansowego, w typie obowiązkowej kuchni prowansalskiej, czy dachu toskańskiego. W tej chwili pracujemy nad serią domów na ekstremalnie wąskich, albo niebywale zalesionych działkach. Za miesiąc, w trakcie organizowanego przez Fundację Polskiej Sztuki Współczesnej festiwalu WolaArt, pokażę projekt domu-pracowni dla pisarza Etgara Kereta. A jednocześnie rośnie ilość moich projektów, powiedziałbym, poza-pragmatycznych, ale tym chętnie opowiem w przyszłym roku!

Jakub Szczęsny (rocznik 1973), ukończył Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej, studiował w szkole Paris La Défense i na Wydziale Architektury Escola Te`cnica Superior D’Arquitectura w Barcelonie. Współtworzy grupę Centrala, projektując budynki, plany urbanistyczne, wnętrza, wystawy oraz instalacje przestrzenne. Ponadto okazjonalnie uczy w barcelońskim IAAC (Institute for Advanced Architecture of Catalonia) i jerozolimskim Bezalel (Bezalel Academy of Arts and Design), kuratoruje wystawy dotyczące przyszłości Warszawy i rysuje komiksy. Unikając niekończącej się dyskusji na temat określenia granicy między pojęciem sztuki i architektury, woli używać w odniesieniu do siebie określenia „synchronizator” zasłyszanego na płycie zespołu Air. Interesują go animowane obiekty mechaniczne i temat mistyfikacji w sztuce. www.centrala.net.pl