Od jakiegoś czasu mnie osobiście miasto jako duży organizm przestało interesować, zdecydowanie bardziej wolę się skupić na swoich małych projektach, które mogę ogarnąć w całości i które na miasto mogą wpływać sposób kameralny. Z Romkiem Rutkowskim, autorem projektu domu o powierzchni 120 metrów kwadratowych, rozmawia Paulina Sieniuć.

 <<< Romek Rutkowski, dom własny we Wrocławiu, 2004-2009

<<< Romek Rutkowski, dom własny we Wrocławiu, 2004-2009

<<< Romek Rutkowski, dom własny we Wrocławiu, 2004-2009

Nawiązując do artykułu o twoim projekcie wrocławskiego domu, zamieszczonego w „The New York Times”, zapytam: co rozumiesz przez hasło: dom, który jest czymś innym? Co to jest inny dom, odmienny dom (a home that’s something different)?
Joel Weickgenant, który napisał artykuł o moim domu do „New York Timesa”, jest Amerykaninem mieszkającym w Holandii i wychowanym we Włoszech. Nie mam pojęcia, czy on, będąc pierwszy raz w Polsce, miał szansę dokładnie mnie zrozumieć. Ja próbowałem mu tylko wytłumaczyć, że to, co w Holandii jest powszechne, czyli architektura spokojna, rozsądna, wręcz skromna, w naszym kraju należy do dziwolągów. U nas powszechne jest „postaw się, a zastaw się” – czyli architektura rozbuchana, której podstawowymi składnikami są: skośny dach ze stadem grasujących lukarn, okien połaciowych, kominów i anten, żółty tynk na elewacji, dwie kolumny na wejściu, balkon z kutą balustradą i okrutnie marmurowane płytki z Opoczna. O ile estetyka architektury mnie nie do końca interesuje, o tyle logika usytuowania budynku i rozwiązania jego przestrzeni wewnętrznych interesuje mnie już bardzo. Przeciętni Polacy kupują typowe projekty domów, tzw. gargamele, które kompletnie nie uwzględniają – bo przecież uwzględniać nie mogą – ani potrzeb użytkowników, ani też tego, co decyduje o charakterze działki i jego otoczenia: stron świata, otwarć widokowych, warunków akustycznych, istniejących lub przyszłych sąsiadów. Skutkiem tego jest kompletny bezsens przestrzenny, który obecny jest wokół i wewnątrz przeciętnego, nowo wybudowanego domu w Polsce. Od tego bezsensu nikt oczywiście jeszcze nie umarł, ale też nikt chyba nie powie, że nie podobałoby mu siedzenie z lampką wina w pokoju z widokiem na Wawel – a szansę na takie magiczne wieczory zaprzepaścił, kupując tani projekt typowy, pewien znajomy mojej żony.
Tak naprawdę mój dom jest prostą, wręcz banalną chałupą, zbudowaną na 319 metrach kwadratowych działki w świetnym otoczeniu, blisko centrum Wrocławia. Ja tylko zmieściłem się w tej małej przestrzeni, odseparowałem się całym domem od hałasu ruchliwej drogi, otworzyłem duże okna na starodrzew i wykorzystałem niedrogie, ale całkiem trwałe materiały: drewno na elewacji i płyty OSB we wnętrzu. Tylko tyle.

Czy projekt twojego domu wynikał jedynie z tzw. realiów? Mała przestrzeń do wykorzystania, niski koszt realizacji… Co w największym stopniu determinuje twoje projekty – funkcja, przestrzeń do wykorzystania, zleceniodawca, teza/idea? Ułóżmy twoją osobistą hierarchię determinantów, abstrahując od kwestii finansowych.
No właśnie – to są pytania, których w odniesieniu do architektury nie lubię i których się w sumie boję. Co jest ważne? Ważne jest dosłownie wszystko, a to „wszystko” skonstruowane jest z ogromnej liczby składników. W przypadku mojego domku na etapie kupowania działki ważna była przede wszystkim lokalizacja, a nie jej wielkość. Dla mnie, jako przyszłego użytkownika tego budynku, istotna była bliskość do infrastruktury miasta oraz fakt, że otoczenie jest już gotowe, że nie jest niewiadomą. Innymi słowy – że przy działce były już poprowadzone media, stali sąsiedzi (bardzo fajni: poniemieckie wille i szare kostki z lat 60., a nie współczesne gargamele!), drzewa były wyrośnięte, było mnóstwo sklepów, w pobliżu od dawna działały przystanki tramwajowe i autobusowe. Trochę musiałem się postapostarać i przekonać do tego żonę, która chciała większą działkę poza miastem i która teraz, już po zbudowaniu domu, tę naszą wspólną decyzję błogosławi, mając do pracy 15 minut spacerem przez park.
Dom był stosunkowo łatwą rzeczą do zaprojektowania, choć – co może się wydawać nieprawdopodobne – długo zastanawiałem się nad wybraniem jednej z dwóch opcji lokalizacji budynku na tej naszej mikroskopijne działce. Jego założona i zrealizowana wielkość to 120 metrów kwadratowych (komu by się chciało sprzątać większy metraż?), prostota wykonania (wykonawcy mówili, że nigdy nie budowali tak prostego domu), maksymalne wykorzystanie walorów działki i zneutralizowanie jej wad. Cała okolica jest cudownie spatynowana, taka szaro-bura, więc i mój dom taki właśnie ma się stać: jego drewniana elewacja nie została niczym pomalowana, ma jak najszybciej zszarzeć, a najlepiej zrobić się srebrno-grafitowa jak wiejska stodoła. I to już się powoli dzieje!
Co determinuje moje projekty? Wiele rzeczy: potrzeby inwestora, z którym spotykam się wiele razy, zanim cokolwiek narysuję, jego możliwości finansowe, potencjał działki i moje własne patrzenie na architekturę. Jeżeli komuś nie po drodze z moją architekturą, jeżeli ktoś chciałby, żebym wyszedł poza założony przez siebie margines, jeżeli ktoś nie rozumie tego, co robię – to ja wtedy natychmiast rezygnuję ze współpracy. Inaczej męczyłbym się ja i męczyłby się inwestor. Chyba z moimi umiejętnościami negocjacyjnymi nie jest całkiem źle, skoro w tej chwili mam w trakcie realizacji kilkanaście domów.

Jak rozumiesz pojęcie „estetyka”? Czy obecnie tworzy się „nowa estetyka”?
Estetykę rozumiem w sposób jak najbardziej tradycyjny – jako wizualną stronę projektu. W architekturze estetyka jest ważna – choć, jak powiedziałem wcześniej, są składowe architektury ważniejsze od niej – i ja, w przeciwieństwie do wielu innych architektów, do dbałości o estetykę, czy też dokładniej mówiąc – o stylistykę moich projektów, mam odwagę się przyznać. Chciałbym, żeby moje projekty miały ze sobą coś wspólnego w sferze wizualnej, żeby – to by było już w ogóle idealnie – one były rozpoznawalne jako moje. Są architekci na świecie, którzy rozpoznawalność osiągnęli, nie patrząc na miejsca, w których budują – to są architekci po prostu robiący wszędzie ten sam budynek, niezależnie od wielkości wymaganego programu i położenia geograficznego. Są też architekci, którzy potrafią zachować rozpoznawalność, znakomicie wyczuwając charakter miejsca i często proponując coś naprawdę nowego, co powstaje jako swoista mutacja lokalności położenia z indywidualizmem projektanta. Czy ja coś takiego potrafię już teraz lub czy będę umiał w przyszłości – nie mam pojęcia. Ja się tylko mogę o to starać.
Tak naprawdę bardziej niż architekturą interesuję się sztuką, w szczególności sztuką konceptualną lub, szerzej na to patrząc, konceptualizującą, która w pierwszej kolejności stawia na intelekt. Doktorat popełniłem, pisząc o wątku konceptualnym we współczesnej architekturze, gdzie idea w rozumieniu słynnych paragrafów Sol LeWitta staje się maszyną generującą materię architektoniczną. Bardzo zazdroszczę artystom, którzy mają możliwość pominięcia kwestii wizualnych na rzecz uderzenia między oczy odbiorcy sztuki skutecznie zwizualizowaną refleksją na temat świata. Jednak nie jest tak, że tego rodzaju artyści o estetyce nie myślą. Niedawno kupiłem od Oskara Dawickiego jego Inwokację, a właściwie plik komputerowy, który sam sobie wydrukowałem na dużych rozmiarów płycie PVC. Oskar przyjechał do mnie do domu tę płytę podpisać i ku mojemu zaskoczeniu dobre pół minuty stał przed swoją pracą i dokładnie przyglądał się jej jakości wizualnej. Niedawno też miałem okazję przez krótki moment współpracować też ze śp. Stanisławem Dróżdżem, którego precyzję myślenia i zespolenie inteligencji z estetyką od dawna podziwiałem. Tu nie ma mowy o przypadku, o niedopracowaniu czegokolwiek, także w sferze estetycznej.
Nie mam pojęcia, czym miałaby być nowa estetyka architektoniczna. W ogóle uważam, że o nowość w architekturze jest bardzo trudno. Podając bardzo banalny przykład, jeżeli ktoś podnieca się projektami Franka Gehry’ego i Zahy Hadid, to polecam stuletnie już szkice Hermanna Finsterlina, wizje architektury alpejskiej Bruno Tauta też z początku XX wieku albo Endless House Frederica Kieslera z lat 60. Jak to się mówi, wszystko już było. Nowa estetyka? Nie wiem, może masz na myśli powstające teraz przy pomocy silnych obliczeniowo komputerów różne przedziwne struktury popularnie nazywane blobami. Jeżeli cnotą artysty jest umiejętne korzystanie z własnych możliwości, swoiste cyzelowanie swojej pracy, to tego rodzaju architektura jest tej cnoty pozbawiona – biorąc z komputerów, ile fabryka dała. Jeżeli już miałbym mówić o czymś autentycznie nowym w architekturze, to byłyby to prace Philippe Rahma, pawilon Blur duetu Diller & Scofidio albo Villa Nurbs Enrica Ruiza Geli. Pewnie też te projekty, które w poważny sposób pod uwagę biorą środowisko naturalne i gospodarowanie jej zasobami, tyle że one mogą wyglądać zupełnie tradycyjnie, wręcz bardzo konserwatywnie. No i też propozycje takie jak tania mieszkaniówka Alejandro Araveny, który w sprytny sposób potrafił połączyć kontrolę twórcy architektury ze spontanicznością i zaradnością jej użytkowników.

Czy istnieje coś takiego jak architektura krytyczna? I jeśli tak, jak byś wyjaśnił to pojęcie?
Jeżeli w odpowiedzi na to pytanie odwołać się do sztuki krytycznej, która była – i chyba wciąż jest – popularna w Polsce w latach 90., to moim zdaniem takiej architektury nie ma. Myślę, że istnieje zasadnicza różnica między współczesną sztuką i architekturą. O ile w czasach modernizmu obydwie te dziedziny próbowały razem coś stworzyć, próbowały wymyślić nowy, lepszy, bardziej sprawiedliwy świat, o tyle teraz sztuka – oczywiście ta przez duże „S” – stała się dziedziną niebywale pesymistyczną, nieustannie szturchając i dźgając swoich odbiorców, zwracając uwagę na przedziwne zasady rządzące światem, ciągle przypominając o różnych absurdach i niesprawiedliwościach. Architektura zasadom świata poddała się niemal całkowicie, z modernistycznych energii i optymizmu niewiele już tu zostało. Jeżeli ktoś teraz robi w Warszawie czy innym Wrocławiu budynek wielorodzinny z płaskim dachem, elewacją ozdobioną ręcznie obrabianym kamieniem i ceną metra kwadratowego w okolicach kilkunastu tysięcy złotych i jednocześnie gada głupoty o modernistycznych korzeniach swojego projektu, to we mnie się gotuje. Gdy ktoś zamawia projekt u wspomnianych wcześniej Gehry’ego albo Hadid, to w dziewięciu na dziesięć przypadków robi to z powodów marketingowych – czyli żeby zarobić więcej kasy. Gdzie tu krytyczność takiej architektury? Ona ma być jak ciepła kołdra, dostarczająca zysku deweloperom, biorąca pod uwagę interes uśrednionego ogółu i zapewniająca maksymalny komfort swoim użytkownikom. Tylko artysta ma prawo tę kołdrę pociąć, podziurawić albo obrócić na drugą stronę. Gdy architekt zrobi coś takiego, następnego zlecenia już nie otrzyma.
W jakimś sensie na pewno jest tak, że budynki Gehry’ego i Hadid są krytyczne w stosunku do mierności zdecydowanej większości powstającej teraz architektury, a mój dom jest krytyczny w stosunku do gargameli z katalogów domów typowych. Być może po prostu każdy starannie skrojony budynek jest architektonicznym wyrzutem sumienia?

Kim jest architekt, który zamiast – jak to bywało dotychczas – zagarniać przestrzeń, podporządkowywać ją swojej wizji, dostosowuje się do zastanych warunków?
Kiedyś Rem Koolhaas napisał piękne zdanie, że architektura to specyficzna mieszanina omnipotencji i impotencji. Z jednej strony słowo „architekt” brzmi niezwykle romantycznie i pociągająco, z drugiej strony człowiek ten powinien twardo stąpać po ziemi i wszystko wiedzieć, znać zasady kształtowania przestrzeni, dokonywać analizy psycho- i socjologicznej, dobrze poruszać się w obowiązujących przepisach, nie dać się zjeść na budowie, posiadać umiejętność prowadzenia biznesu i motywowania ludzi oraz umieć jeszcze całą masę innych rzeczy. Jednocześnie tak naprawdę niewiele może, tłamszony decyzjami polityków, wyobrażeniami inwestorów, niepełnosprawnością urzędników i możliwościami wykonawców. Moim zdaniem w Polsce brakuje odwagi architektonicznej, większość z tego, co w naszych miastach powstaje, projektowane nawet w uznanych i nagradzanych pracowniach, to takie jedno wielkie – za przeproszeniem – pitolenie. Lamentujemy nad niszczoną wszędzie polską architekturą lat 50., 60. i 70. ubiegłego wieku, sami nie potrafiąc zaproponować czegokolwiek równie lekkiego, swobodnego, może nawet radykalnego, co do którego nie miałbym wątpliwości, że rzeczywiście jest architekturą przez wielkie „A”. Chyba to po prostu zwykły strach przed tzw. rynkiem jest powodem tego, że współczesny polski architekt podkulił ogon i ogólnie rzecz biorąc po prostu się dostosowuje…

Czy nad miastem, nad miejską przestrzenią można zapanować? Czy można w ogóle coś takiego stworzyć? I czy warto?
Nad miastem nie można i nie powinno się nawet próbować do końca zapanować. Jak w większości przypadków różnych ludzkich działań, miasto powinno być dynamicznie kształtowaną mieszaniną kontroli i jej braku, a architekci mogą jedynie starać się mieć wpływ na tę mieszaninę. Jako polski architekt z jednej strony podziwiam starannie zaprojektowane przestrzenie miejskie choćby wspomnianej wcześniej Holandii, w której nie ma miejsca na jakąkolwiek niekontrolowaną działalność architektoniczną i jakiekolwiek zakłócenie metodycznie wypracowanego rytmu urbanistycznego, jednak z drugiej strony moim znajomym holenderskim architektom podoba się polska swoboda, której ja często nie trawię. Gdy wjeżdżam do Warszawy, niekończący się tunel chaotycznie rozmieszczonych reklam i beznadziejnej zabudowy w najlepszym przypadku wprowadza mnie w stan przygnębienia, natomiast dla niektórych Holendrów, zmęczonych nadzorem nad wszystkim, ten podwarszawski syf kojarzy się jak najbardziej pozytywnie z energią społeczną i bardzo ciekawą nieprzewidywalnością przestrzenną.
Od jakiegoś czasu mnie osobiście miasto jako duży organizm przestało interesować, zdecydowanie bardziej wolę się skupić na swoich małych projektach, które mogę ogarnąć w całości i które na miasto mogą wpływać sposób kameralny. Gdybym miał w stosunku do miasta jako całości jakiekolwiek ambicje, to pewnie starałbym się zostać politykiem. No ale to nie jest zawód, który byłby moim marzeniem.
Czy warto stworzyć pełną kontrolę nad miastem? Już nie pamiętam, kto powiedział, że sztuka jest zbyt poważną sprawą, żeby oddać ją w ręce artystów, ale to samo można powiedzieć o mieście i architektach. Niewątpliwie jesteśmy specjalistami, ale władzy nad przestrzenią nie można nam oddać do końca. Ale też nie umiem sobie wyobrazić fanów Radzia Majdana i Edzi Górniak jako odpowiednich dyskutantów w tej dziedzinie.

Roman Rutkowski (ur. w 1972 r.) w 2000 r. założył pracownię Roman Rutkowski Architekci, a od 2006 r. wraz z Ł ukaszem Wojciechowskim współtworzy grupę ReWritable Research Team. Jako krytyk architektury współpracuje z kilkoma pismami architektonicznymi w kraju i za granicą. Na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej prowadzi wykłady i zajęcia z projektowania budynków użyteczności publicznej, podstaw projektowania oraz teorii architektury. Od 2006 r. jest wiceprezesem oddziału wrocławskiego Stowarzyszenia Architektów Polskich. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej (dyplom – 1996, doktorat –2005). Brał udział w wielu warsztatach i konferencjach jako tutor i wykładowca. W 2004 r. zaprojektował we wrocławskiej dzielnicy Krzyki dom o powierzchni 120 m² na działce liczącej 320 m².

www.rr-a.pl
www.rewritable.pl
www.romanrutkowski.wordpress.com