KNOT knoci Warszawę, bałamuci i mutuje miasto. Jest mu blisko do Latającego Cyrku i Latającego Uniwersytetu, autobusu pełnego hippisów i socjalistycznego kina obwoźnego, polowej kuchni i walizkowej galerii – zachwala Kuba Szreder, jeden z pomysłodawców projektu KNOT, o którym mówią Markus Bader i Oliver Baurhenn. Rozmawia Joanna Erbel.

 <<<KNOT - miejski pojazd badawczy, szkic do projektu, 2010

Pod koniec kwietnia w Berlinie, a w połowie czerwca w Warszawie rozpocznie się projekt KNOT. Następnie po wakacyjnej przerwie, w październiku, KNOT przemieści się do Bukaresztu. W każdym z miast będzie zostanie na kilka tygodni, tymczasowo zajmując różne przestrzenie publiczne. Będzie on mobilną platformą służącą produkcji i prezentacji sztuki oraz innych projektów. Jak dokładnie będzie wyglądać?
Markus Bader : Stworzyliśmy dla KNOTa przenośne miejskie laboratorium, które może służyć do produkcji i prezentacji projektów. Mieści się ono na 7,5 tonowej ciężarówce, która obecnie jest w stadium przystosowywania. Pojazd ten posiada dużą klapę z jednej strony, którą można opuścić i otworzyć ciężarówkę, tak aby pełniła funkcję sceny. W środku znajdą się proste drewniane meble. Wnętrze ciężarówki ma działać również na naszą wyobraźnię, będzie je można łatwo zmieniać stosownie do naszych doświadczeń, które będzie zdobywać po drodze.

Ciężarówka przyjeżdża w dane miejsce i do dalej? Otwieracie klapę i rozpoczynają się projekty?
MB: Po przyjeździe ciężarówki na miejsce, przenośne miejskie laboratorium rozbija „obóz”. W ciężarówce wozimy dmuchane namioty, „miejskie materace”, ławki, krzesła stoliki, sprzęt do gotowania, sprzęt do przygotowania sceny na organizowanie tradycyjnych formatów, to znaczy koncertów, dyskusji, pokazów filmowych oraz bardziej otwartych form, takich jak warsztaty, wystawy prac artystów, jak również bardziej społecznie ukierunkowanych działań, czyli na przykład naszych „dyskursywnych spotkań obiadowych”. Obóz będzie się również składać z namiotów do spania oraz odpoczynku. KNOT będzie oczywiście także miejscem różnorodnej produkcji artystycznej i może być traktowany jako ośrodek działań artystycznych.

Markus, nad projektem czuwa grupa architektoniczna raumlabor, której jesteś częścią. Jesienią 2007 roku mogliśmy oglądać w Warszawie wasz projekt The Kitchen Monument, nadmuchiwaną bańkę, w której odbywał się festiwal Passengers, organizowany przez Zuzannę Fogtt i Kubę Szredera. Czym KNOT różni się o tamtego obiektu?
MB: Przede wszystkim tym, że jest zaprojektowany tak, by był bardziej otwarty i pozwalał na lepszą cyrkulację powietrza. W odróżnieniu od The Kitchen Monument, którego plan jest bardzo linearny, z wejściem do zamkniętego pomieszczenia w kształcie bańki, nadmuchiwane namioty KNOTa bardziej pełnią rolę znaku w przestrzeni miasta, tworzą miejsce niż są przenośnym pomieszczeniem. Można na nich zainstalować dach, gdy pada deszcz lub kiedy jest za mocne słońce, ale przeważnie otwarte są z trzech stron. Gdy jest to niezbędne można KNOTa ogrodzić przyczepiając do konstrukcji plandeki, które wozimy w ciężarówce. Przy pomocy zaledwie trzech plandek, można zmieniać sposób ustawienia namiotów zgodnie z ich użyciem oraz wymogami danej lokalizacji.

KNOT ma być przestrzenią kolektywnej pracy i działań zaproszonych artystów i artystek. Czy konsultowaliście z nimi kształt pojazdu? Czy można mówić tutaj o partycypacyjnym planowaniu?
MB: Jeśli wzięcie udziału rozumie się jako wspólne autorstwo, miejski pojazd badawczy nie jest obiektem powstałym w procesie partycypacyjnym. Pierwszy projekt pojazdu opierał się na wyobrażeniach na temat KNOTa współdzielonych przez Tymczasowy Kolektyw Artystyczny projektu i dopiero później włączaliśmy do projektu opinie artystów. Jednak naszym zamiarem było zastosowanie strategii wzajemnej inspiracji, dzielenie się naszymi pierwszymi pomysłami z autorami projektów oraz otworzenie się na inspiracje i sugestie, które otrzymamy od nich. Było wśród nich wiele pomysłów, które uznaliśmy za obiecujące i możliwe do zrealizowania. Nie uważamy, jednak, że KNOT jest gotowym i skończonym dziełem. Na początek, przekazujemy nasz pojazd badawczy do wykorzystania i przetestowania zespołowi, który będzie go używał. Materiały i sposób wyposażenia zostały tak wybrane, aby można je było łatwo dostosować do każdej sytuacji. Jesteśmy bardzo ciekawi, jak zaproponowane przez nas pomieszczenia będą się sprawdzać i przekształcać w trakcie działania KNOTa. Traktujemy je jako jedno z naszych artystycznych przedsięwzięć Zakładamy, że pojazd będzie ewoluował w miarę trwania projektu.

Na stronie projektu (knotland.net) możemy przeczytać, że „KNOT łączy to, co istnieje z tym, co wyobrażone”. Jak to rozumiecie?
Oliver Baurhenn : W każdym miejscu, gdzie stanie KNOT, zawsze będzie umiejscowiony w lokalnym kontekście i w pewien sposób będziemy tym Innym, obcym. Ale też ten Inny umożliwia wyobrażenie sobie, że dana przestrzeń mogłaby wyglądać inaczej. Może pozwolić uruchomić zupełnie odmienny sposób myślenia, przesunąć granice naszej wyobraźni. Zmusić obecnych tam mieszkańców i mieszkanki miasta do tego, żeby określi się w stosunku do niego w taki sposób, jaki nie mieli okazji wcześniej konfrontować się z obiektami w przestrzeni miejskiej. I vice versa. My również, jako załoga KNOTa, mamy pewne wyobrażenia na temat tego, co może się wydarzyć, ale też będziemy musieli się dostosować do istniejącego kontekstu. Dotyczy to zarówno wymiaru praktycznego – fizycznej obecności pojazdu, jak i projektów artystycznych, zwłaszcza, że część artystów i artystek nie pracowała wcześniej z przestrzenią publiczną. Planujemy również otworzyć się na publiczność i zaproponować coś w rodzaju publicznego studio. Ale tak naprawdę to jak to będzie wyglądać okaże się dopiero, kiedy faktycznie się tam pojawimy. Jakie spotkają nas doświadczenia, niespodzianki i rozczarowania.

Zwłaszcza, że rozczarowania zdają się być wpisane w wasz projekt już w samej nazwie. Czy wymyślając nazwę projektu braliście pod uwagę to, że „knot” po polsku oznacza również nieudany projekt, porażkę?
OB: To dodatkowe znaczenie, które jest obecne w języku polskim, od samego początku bardzo nam się podobało. Jak wymyślaliśmy nazwę projektu było jasne, że musi być to angielskie słowo, ponieważ w ramach tymczasowego zespołu kuratorskiego mówimy trzema różnymi językami (niemieckim, polskim, rumuńskim), a naszym roboczym językiem jest właśnie angielski. Początkowo myśleliśmy, żeby wyjść od pojęcia „punktu styku” (node) rozumianego jako punkt skrzyżowania się krat, ale potem uznaliśmy, że to nie oddaje specyfiki projektu i jest mało zabawne. Myśleliśmy o projekcie jako o czymś, co wiąże wiele pomysłów i stąd pomysł na „węzeł” (knot). Dodatkowo odnosi to również do czegoś, o czym należy pamiętać. W Niemczech mamy taki zwyczaj wiązania węzełka na chusteczce, żeby nie zapomnieć, że ma się coś do zrobienia. Potem Kuba Szreder ostrzegł nas, że po polsku „knot” oznacza porażkę. Wtedy stwierdziliśmy, że to nawet lepiej! Bo jeśli spojrzeć na węzeł z perspektywy żeglowania to węzły są niezwykle istotne, a jednocześnie kłopotliwe i wymagające – można zawiązać taki węzeł, który jednym ruchem można rozwiązać, jak i taki, którego nie da rozsupłać, zapętli się i na stałe połączy dwa albo więcej elementów. I te wszystkie różne znaczenia są w pewien sposób obecne w naszym projekcie. Co więcej jak się wymawia „knot” po angielsku, czyli „not” brzmi to jak zaprzeczenie i odzwierciedla naszą efemeryczną obecność. Z jednej strony jesteśmy w danym miejscu, a z drugiej trochę jakby nas nie było, bo nie przynależymy do tej przestrzeni, albo ponieważ zaraz będziemy gdzie indziej.

W jaki sposób dokonaliście wyboru miejsc w poszczególnych miastach? Próbowaliście odnaleźć podobne miejsca w Berlinie, Warszawie i Bukareszcie czy skupialiście się na lokalnych problemach?
OB: Znalezienie podobnych miejsc w tych trzech miastach było praktycznie niemożliwe, bo każde z nich ma swoją specyfikę i własne problemy, nie tylko urbanistyczne, ale również społeczne. W Berlinie na przykład, odnosiliśmy się do kwestii obecności przestrzeni, które są w pewien sposób używane, ale jednocześnie toczy się dyskusja wokół ich zagospodarowania. Stąd wybór położonego blisko Potsdamerplatz – Kulturforum, czy terenu byłego lotniska Tempelhof. Na przykład jeśli są zbyt wietrzne, jak Kulturforum, gdzie będziemy najpierw, to obecność ludzi jest w pewien sposób zakłócona. Mimo że zapewne w zamierzeniu projektanta części obecnych tam budynków, Hansa Scharouna, miało ono być otwartą przestrzenią, gdzie ludzie spotykają się, to praktyce tak się nie dzieje. Obecnie toczą się dyskusje jak ożywić tę przestrzeń. Czy można ją zagospodarować tylko tak jak my to proponujemy pojawiając się tam z KNOTem, czyli tymczasowo? I pojawia się pytanie, czy w ogóle ma ona być używana? Czy zawsze musimy wszystko ostatecznie ustalać i planować sposoby użycia? A może dobrze jest, kiedy istnieje pewna pusta przestrzeń pomiędzy instytucjami kultury, gdzie można spokojnie o wszystkim pomyśleć? W kolei Mariannenplatz, następne miejsce, do którego się udamy, jest najbardziej miejską przestrzenią z tych trzech i pewnie najbardziej oczywistą. Jest to miejsce dość żywe, w którym stykają się ze sobą mieszkańcy i mieszkanki pochodzące z różnych kultur.

Jest to również miejsce, w którym odbywają się różne inne projekty artystyczne i partycypacyjne. Tuż obok jest Künstlerhaus Bethanien i squat Rauchhaus, w których regularnie odbywają się wystawy, koncerty, spotkania. Nie boicie się, że KNOT będzie jednym z wielu odbywających się tam działań?
OB: Tak, ale na samym skwerze jako takim zbyt wiele się nie dzieje. Niedawno była tam wystawa modeli trójwymiarowych. Oczywiście, co roku odbywa się na placu piknik pierwszomajowy, wtedy ludzie się tam gromadzą, organizowane są również koncerty. Na co dzień jest to raczej przestrzeń wypoczynkowa, a jednocześnie wbrew pozorom nie tak popularna. Większość okolicznych mieszkańców, jeśli chce grillować nie robi tego na Mariannenplatz, ale idzie do większego Görlitzer Park, dotyczy to również ludności tureckiej. I to właśnie nam się podobało w tym miejscu, że z jednej strony jest w centrum, ale jednocześnie jest pomiędzy.

A Tempelhof? Ostatnio jest to jedno z miejsc w Berlinie, wokół których toczy się ożywiona dyskusja odnośnie zagospodarowania terenu byłego lotniska. W czerwcu zeszłego roku grupy lewicowe i anarchistyczne próbowały zesquatować lotnisko i przeciwstawić się projektom postawienia na nim osiedli mieszkaniowych. Czy jako KNOT chcecie włączyć się w te dyskusje?
OB: Tempelhof jest największą przestrzenią zieloną w centrum Berlina. Wciąż jest w obrębie S-Bahnu, więc stosunkowo łatwo tam dojechać. Jak jest się na miejscu można poczuć jak niewiarygodne jest to, że całe miasto było skonstruowane wokół tego lotniska, na tyle dobrze, że nie ma poczucie, że powinna je przecinać droga, która ułatwiłaby przemieszczanie się. Tempelhof jest pewnego rodzaju ślepą plamką Berlina. Jednocześnie, tak jak wspomniałaś, toczy się dyskusja wokół przyszłości tego terenu. Po tym jak zapadła decyzja o zamknięciu lotniska okazało się, że w centrum miasta istnieje ogromna zielona przestrzeń, z którą coś trzeba zrobić. Jest bardzo silna presja rynkowa, żeby oddać teren pod budowę luksusowych osiedli mieszkaniowych. Nacisk wywierają również ekolodzy wskazujący na wyjątkowość obecnej tam flory i fauny, w szczególności trawy i jednego gatunku miejskiego ptactwa. Jest to również ważne miejsce ze względu na system napowietrzania Berlina. Duży zielony teren zapobiega upałowi w mieście, tak dokuczliwemu w bardziej zwartych miastach, takich jak na przykład Paryż. Obecne są również głosy miejskich aktywistów żądających udostępnienia tej przestrzeni mieszkańcom i utworzenia tam parku. Obecnie władze miasta, co mi osobiście bardzo się podoba, zdecydowały się na fazę przejściową i częściowe, czasowe udostępnienie terenu, ponieważ nie wiedzą jeszcze w jaki sposób jednocześnie udostępnić teren Berlińczykom i uchronić obecne tam rośliny i zwierzęta, mieszkające głównie w środkowej części lotniska. KNOT będzie drugim wydarzeniem, które odbędzie się po otwarciu lotnisku. Wcześniej będzie tam konkurs puszczania latawców i koncerty – wielkie otwarcie. My chcemy zaproponować bardziej kameralne działania.
Zupełnie inaczej będzie w Bukareszcie, gdzie będziemy w październiku. Tam zwarta tkanka nie pozostawia wiele miejsca na rozstawienie się z przestrzennym miejskim projektem. Nawet jeśli mamy do czynienia z otwartą przestrzenią dużo w niej pomników, karuzeli, stolików do gry w szachy. Ponadto większe place są dzierżawione przez miasto pod parkingi, które i tak nie są w stanie pomieścić wszystkich samochodów obecnych na ulicach. W porównaniu w Bukaresztem warszawskie chodniki są puste. Ale nie wiem czy walkę z samochodami chcemy uczynić motywem przewodnim obecności KNOTa w Bukareszcie – raczej nie.

W Warszawie z kolei, KNOT będzie stał najpierw na Polu Mokotowskim, potem przemieści się na Kopę Cwila na Ursynowie i na Pragę Północ. Czego spodziewacie się w Warszawie?
OB: W Warszawie jeżeli chodzi o poczucie przestrzeni będą to trochę podobne miejsca jak Berlinie. Zarówno Pole Mokotowskie, ja i Kopa Cwila są to duże otwarte przestrzenie, ale na tym podobieństwa się kończą. Berlin jest podzielony na dzielnice, z których każda jest inna, posiada swoje lokalne centrum i wiele osób spędza większości czasu w granicach swojego „Kietzu”. Warszawa ma inną strukturę. Granice między dzielnicami nie są tak jasno zaznaczone i ludzie zapewne więcej się przemieszczają po mieście, nie ma też widocznie wyodrębnionego centrum: kulturalnego, handlowego czy innego. Lokalizacje warszawskie są najbliższe naszemu pierwszemu wyobrażeniu na temat KNOTa, żeby najpierw znaleźć się geograficznym centrum miasta, potem pojechać trochę w głąb, na peryferia, a następnie umiejscowić się gdzieś w okolice brzegu rzeki. W Warszawie spodziewamy się również zupełnie innych interakcji z otoczeniem. Z tego, co się zdążyłem zorientować podczas moich wizyt w Warszawie, to istnieje całkiem sporo grup miejskich aktywistów walczących o przestrzeń miejską, a zarazem poziom zaangażowania się lokalnych mieszkańców nie wydaje mi się zbyt wysoki, a przynajmniej przejawia się on inaczej niż w Berlinie. W Berlinie, kiedy pojawia się nowy obiekt w przestrzeni publicznej okoliczni mieszkańcy przychodzą, żeby sprawdzić, co to jest i co robi „na ich podwórku”, pochodzą, odpytują organizatorów, trochę żartują. W Warszawie z kolei jest znacznie większy dystans i nieufność. Ludzie obserwują, ale nie podchodzą bliżej. Może uda nam się ich zachęcić, a może nie. Nie będziemy niczego robić na siłę. Jesteśmy również otwarci na potencjalne konflikty i mamy nadzieje, że będą to produktywne starcia.

Co się będzie działo w KNOTcie? Zaprosiliście ośmioro artystów i artystek do stałej współpracy, we wszystkich trzech miastach, dodatkowo w każdym z miast współpracować będą z wami dodatkowo inne osoby.
OB: Mamy grupę stałych współpracowników, których nazywamy „rezydentami”, są artyści i artystki, a czasami grupy artysów pochodzące z różnych krajów: Pola Dwurnik (PL), Roman Dziadkiewicz (PL), h.arta (RO), Katharina Koch (DE/RO), Heimo Lattner (AT/DE), Kai Schiemenz (DE), Michelle Teran (CA), (NL). Będą oni albo realizować podobny projekt we wszystkich miastach, żeby w pewien sposób zobaczyć na czym polegają różnice w interakcji z otoczeniem, zaczną jakiś projekt w Berlinie, który potem w każdym kolejnym mieście będzie narastał w znaczenie albo zaproponują dla każdego miasta coś innego. Mamy również grupę „gości”, czyli osób, które zapraszamy tylko jednego działania w ramach KNOTa, zarówno artystów, jak i filozofów, badaczy miejskich czy inne osoby, których zdanie uznajemy za interesujące w kontekście KNOTa. Jest jeszcze grupa osób, która będzie brała udział w więcej niż w jednym wydarzeniu, albo więcej niż jednym mieście i ich nazywamy „kumplami/kumpelkami”. W tym momencie granice między tymi grupami są nieostre. W KNOTcie będą odbywały się akcje artystyczne, pokazy video, koncerty, edukacyjne, będzie punktem wyjścia na miejskie spacery, ale również miejscem wypoczynku.

KNOT będzie rodzajem mobilnej wspólnoty, zakotwiczającej się raz po raz w innym miejscu. Czy tym tematem również będziecie się zajmować?
OB: Jest to kwestia, z którą mierzymy się od samego początku. Jak połączyć między sobą nas kuratorów pochodzących z różnych miast, jak połączy się z artystami i artystkami oraz innymi uczestnikami. Jak nawiązać kontakt z otoczeniem i mieszkającymi tam ludźmi. Oraz jaki rodzaj tymczasowych relacji jest możliwy do zawiązania podczas naszej obecności w ramach projektu, czy w każdym w miejsc, jakie grupy działania się utworzą. KNOT jest projektem tymczasowym i takie są również wszystkie działania podejmowane w jego ramach, co odpowiada kondycji wielu współczesnych jednostek, które z różnych powodów są mobilne i skazane właśnie na takie tymczasowe formy bycia w przestrzeni i na elastyczne dostosowywanie się do nowych warunków.

Czy przewidujecie włączenie się w strukturę KNOTa dla kogoś spoza projektu? Czy będzie można przyjść ze swoją propozycją działania?
OB: Tak. KNOT będzie działał codziennie. W programie mamy zaplanowane różnego rodzaju akcje od środy do niedzieli włącznie, ale większości z nich nie zajmie całego dnia, poza tym poniedziałek i wtorek będą to takie luźniejsze dni. Będzie dużo czasu, ale też przestrzeni – zakładamy, że niektóre rzeczy będą mogły się odbywać symultanicznie, bo miejsca jest wystarczająco dużo – więc będziemy otwarci na współpracę z osobami z zewnątrz, z ludźmi, którzy pewnie teraz jeszcze nie wiedzą, że KNOT będzie w okolicy. Chcemy udostępnić nasze mobilne miejskie laboratorium szerokiemu gronu potencjalnych użytkowników i użytkowniczek. Nie tylko do tworzenia projektów artystycznych czy krytycznej wiedzy, ale również bezinteresownego spędzania czasu. Jak ktoś postanowi zrobić piknik w okolicy KNOTa będziemy bardzo zadowoleni. Zatem wszystkich chętnych zapraszamy!

* Markus Bader – członek grupy architektonicznej raumlabor, należy to Tymczasowego Kolektywu Kuratorskiego KNOTa.
** Oliver Baurhenn – niezależny kurator, założycie stowarzyszenia DISK, od 2002 organizator Klubu Transmediale, należy do Tymczasowego Kolektywu Kuratorskiego KNOTa.
*** Joanna Erbel – socjolożka, fotografka, współzałożyciela Stowarzyszenia Duopolis, członkini zespołu Krytyki Politycznej, należy do załogi KNOTa.
**** THE KNOT – – centralny projekt The Promised City, mobilne miejskie centrum sztuki, kultury, myśli, sportu, nauki i rekreacji.
Kuratorzy projektu: Markus Bader (raumlabor), Oliver Baurhenn (DISK/CTM), Kuba Szreder, Raluca Voinea (E-cart.ro).

Miejsca i daty pobytu KNOTa: Berlin – 28 kwietnia – 30 maja 2010; Warszawa – 16 czerwca – 15 lipca 2010; Bukareszt – 8 – 31 października 2010.
www.knotland.net

The KNOT realizowany jest dzięki dotacji otrzymanej z Unii Europejskiej w ramach Promised City, wspólnego projektu Instytutu Goethego i Instytutu Polskiego w Berlinie, wspieranego przez m.st Warszawa.